Lityum

Lityum (İng. lithium; Yun. lithos, taş), duygudurum düzenleyici olarak kullanılan alkali metal tuzudur.

Etimoloji

Yunanca lithos (taş) sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

İlaç, bipolar bozukluk tedavisinin temel taşıdır. Etki düzeneği tam aydınlatılmamıştır; hücre içi ikinci haberci sistemlerine, inositol döngüsüne ve glikojen sentaz kinaz enzimine etki ettiği bilinmektedir.

Manik atakların ve yinelemelerin önlenmesinde etkilidir. En belirgin özelliği, intihar riskini azalttığının gösterilmiş olmasıdır; bu etki diğer duygudurum düzenleyicilerde aynı güçte gösterilememiştir ve ilacın vazgeçilmezliğini açıklar.

Böbrekten değişmeden atılır ve sodyumla yakın ilişkilidir. Vücut, sodyum kaybı durumunda bu iyonu da sodyum gibi geri emer; sonuçta düzeyi yükselir. Bu nedenle su kaybı, ishal, kusma, aşırı terleme, tuz kısıtlaması ve diüretik kullanımı toksisiteye zemin hazırlar. Bu ilişki, alanın en kritik bilgisidir.

İlaç etkileşimi yükü yüksektir. Tiyazid diüretikleri, steroid olmayan iltihap giderici ilaçlar, anjiyotensin dönüştürücü enzim engelleyicileri ve anjiyotensin almaç blokerleri düzeyi yükseltir. Bu ilaçların yaygın kullanımı, etkileşimi sık karşılaşılan bir sorun yapar.

Dar terapötik aralığı nedeniyle düzenli kan düzeyi izlemi zorunludur. Ayrıca böbrek işlevleri, tiroit ve paratiroit işlevleri ile kalsiyum düzeyi periyodik olarak değerlendirilir.

Toksisite belirtileri, dozla ilişkili olarak ilerler. Erken dönemde bulantı, ishal, kaba titreme, halsizlik ve dengesizlik görülür. Titremenin niteliği önemlidir: tedavi dozunda ince titreme beklenir; kaba titremenin ortaya çıkması toksisitenin uyarıcı bulgusudur. İlerleyen olgularda konfüzyon, kas seğirmesi, nöbet, böbrek yetmezliği ve koma gelişir. Ağır toksisitede hemodiyaliz uygulanır.

Uzun süreli kullanımın en önemli yan etkileri hipotiroidi, nefrojenik diyabet insipidus ve kronik böbrek işlev bozukluğudur. Diyabet insipidusta hasta günde çok miktarda idrar çıkarır ve su kaybı, düzeyin yükselmesine yol açarak kısır döngü oluşturur. Ayrıca kalsiyum yüksekliği ve paratiroit hormonu artışı görülebilir; açıklanamayan hiperkalsemide bu ilaç sorgulanmalıdır.

Gebelikte kullanımı, bebekte kalp anomalisi riskiyle ilişkilendirilmiştir; ancak riskin başlangıçta düşünülenden düşük olduğu gösterilmiştir. İlacın ani kesilmesi ise ağır yineleme ve intihar riski doğurur; bu nedenle karar, risk-yarar dengesi gözetilerek birlikte verilmelidir.

Ani kesilmenin manik atak riskini belirgin biçimde artırdığı bilinir; bu nedenle bırakma gerektiğinde yavaş azaltma önerilir.

Ameliyat öncesi dönemde sıvı ve elektrolit dengesinin korunması, toksisiteyi önlemede belirleyicidir. Ayrıca ilacın nöromüsküler blok süresini uzatabildiği bildirilmiştir.

Hastanın su kaybına yol açan durumlarda ilacı geçici olarak kesmesi ve hekime başvurması konusunda eğitilmesi, en etkili korunma yoludur.

Eş anlamlılar

• Lityum karbonat

İlgili terimler

• Bipolar bozukluk
• İlaç etkileşimi
• Terapötik aralık
• Hipotiroidi
• Kaba tremor