Kolinerjik sistem

Kolinerjik sistem (İng. cholinergic system), nörotransmitter olarak asetilkolin kullanan sinir hücreleri ve bunların hedef reseptörlerinden oluşan bütündür. Hem merkezi hem periferik sinir sisteminde geniş yer tutar.

Etimoloji

Asetilkolinin adındaki kolin sözcüğü ile Yunanca iş, etki anlamındaki ergon sözcüğünün birleşiminden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Sistem üç ana alanda çalışır. Nöromusküler kavşakta motor sinir uçlarından salınan asetilkolin, motor son plaktaki nikotinik reseptörleri uyararak kas kasılmasını başlatır. Otonom sinir sisteminde tüm preganglionik lifler — hem sempatik hem parasempatik — asetilkolin salgılar ve gangliyondaki nikotinik reseptörleri uyarır; parasempatik postganglionik lifler ise hedef organlardaki muskarinik reseptörleri uyarır. Ter bezleri anatomik olarak sempatik lifle uyarılmasına karşın muskarinik reseptör taşır; bu ayrıntı, antikolinerjik zehirlenmede derinin kuru olmasını açıklar. Merkezi sinir sisteminde ise bellek, öğrenme, dikkat ve uyanıklık süreçlerinde rol oynar.

Reseptörlerin iki ayrı ailede toplanması, farmakolojinin temelini oluşturur. Nikotinik reseptörler ligand kapılı iyon kanalı yapısındadır ve hızlı iletim sağlar; muskarinik reseptörler G proteinine bağlıdır ve daha yavaş, uzun süreli yanıtlar üretir. Bu ayrım nedeniyle bir ilaç, bir grubu etkilerken diğerini etkilemeyebilir: atropin yalnızca muskarinik reseptörleri bloke eder, bu nedenle organofosfat zehirlenmesinde salgı artışını ve bradikardiyi düzeltirken kas güçsüzlüğüne etki etmez.

Sistemin bozulduğu hastalıklar iki uçta ele alınır. Yetersiz kolinerjik iletim: miyastenia graviste reseptörlere karşı otoantikorlar, Lambert-Eaton sendromunda presinaptik salınımın azalması, botulizmde toksinin salınımı engellemesi ve Alzheimer hastalığında merkezî kolinerjik nöronların kaybı bu gruptadır. Aşırı kolinerjik etkinlik: organofosfat ve karbamat zehirlenmeleri, sinir ajanları, bazı mantarlar ve asetilkolinesteraz inhibitörlerinin aşırı dozu bu tabloyu yaratır.

Kolinerjik kriz, aşırı etkinliğin klinik karşılığıdır: tükürük ve bronş salgısında artış, bronkospazm, bradikardi, kusma, ishal, idrar kaçırma, terleme ve pupil daralması — muskarinik bileşen — ile kas seğirmesi, güçsüzlük ve solunum kaslarının felci — nikotinik bileşen — bir aradadır. Tedavide atropin muskarinik belirtileri denetler, oksim tedavisi enzimi yeniden etkinleştirir; solunum desteği yaşam kurtarıcıdır. Miyastenia gravis hastasında kötüleşmenin miyastenik krize mi kolinerjik krize mi bağlı olduğunun ayrımı, tedaviyi doğrudan değiştirdiği için önemlidir; her iki durumda da öncelik solunum yetersizliğinin tanınmasıdır.

Terapötik olarak sistem geniş biçimde hedeflenir. Muskarinik antagonistler bradikardi tedavisinde, solunum yolu hastalıklarında, aşırı aktif mesanede ve salgıları azaltmak amacıyla kullanılır. Asetilkolinesteraz inhibitörleri miyastenia graviste, nöromusküler blokajın geri döndürülmesinde ve Alzheimer hastalığında yer alır. Nikotinik reseptörü hedefleyen kas gevşeticiler, anestezi uygulamasının temel ilaçlarındandır.

Antikolinerjik yük kavramı, günlük klinik uygulamada giderek daha çok vurgulanmaktadır: antihistaminikler, trisiklik antidepresanlar, bazı antipsikotikler, üriner antispazmodikler ve antiemetiklerin birikimli muskarinik blokajı, yaşlıda deliryum, bilişsel gerileme, düşme, idrar retansiyonu ve kabızlığa yol açar. İlaç listesinin bu açıdan gözden geçirilmesi, önlenebilir zararı azaltan en verimli girişimlerdendir.

Anestezi ve yoğun bakım açısından birkaç nokta öne çıkar: nöromusküler blokajın geri döndürülmesinde asetilkolinesteraz inhibitörünün bir antimuskarinikle birlikte verilmesi, vagal uyarının beklendiği girişimlerde bradikardi riskinin gözetilmesi, kan-beyin engelini geçmeyen ajanların yaşlıda deliryum riskini azaltması ve denervasyon ile uzamış hareketsizlikte reseptör yapısının değişmesine bağlı süksinilkolin tehlikesi.

Eş anlamlılar

• Kolinerjik iletim sistemi

İlgili terimler

• Asetilkolin
• Muskarinik asetilkolin reseptörü
• Nikotinik asetilkolin reseptörü
• Antikolinerjik sendrom
• Miyastenia gravis