Muskarinik asetilkolin reseptörü

Muskarinik asetilkolin reseptörü (İng. muscarinic acetylcholine receptor), asetilkoline yanıt veren, G proteinine bağlı reseptör ailesidir. Parasempatik sinir sisteminin son basamak etkilerini aracılar.

Etimoloji

Adını, bu reseptörleri seçici olarak uyaran ve Amanita muscaria mantarından elde edilen muskarin maddesinden alır.

Klinik bağlam

Asetilkolin reseptörleri iki ana gruba ayrılır: iyon kanalı yapısındaki nikotinik reseptörler ile G proteinine bağlı muskarinik reseptörler. Nikotinik reseptörler nöromusküler kavşakta ve otonom ganglionlarda hızlı iletimi sağlarken, muskarinik reseptörler kalp, düz kas, salgı bezleri ve santral sinir sisteminde daha yavaş ancak uzun süreli yanıtlar oluşturur. Bu ayrım, ilaçların etki ve yan etki profillerini anlamanın temelidir.

Beş alt tip tanımlanmıştır. Tek numaralı alt tipler — M1, M3, M5 — hücre içinde fosfolipaz C yolağını etkinleştirerek kalsiyum artışına ve uyarıcı yanıtlara yol açar; çift numaralı olanlar — M2, M4 — adenilat siklazı baskılayarak ve potasyum kanallarını açarak baskılayıcı etki gösterir. M1 santral sinir sisteminde ve mide salgı bezlerinde, M2 kalpte, M3 düz kas ve salgı bezlerinde baskındır.

Organ düzeyindeki etkiler bu dağılımdan doğar. Kalpte M2 uyarımı sinoatriyal düğüm hızını ve atriyoventriküler iletimi yavaşlatır; vagal etkinin kalbi baskılaması bu yolla gerçekleşir. Bronşlarda M3 uyarımı bronkokonstriksiyon ve salgı artışı yapar. Sindirim sisteminde motilite ve salgılar artar, sfinkterler gevşer. İdrar kesesinde detrusor kası kasılır, iç sfinkter gevşer. Gözde pupil daralır ve akomodasyon yakına ayarlanır. Ter bezleri anatomik olarak sempatik lifle uyarılsa da muskarinik reseptör taşır; bu ayrıntı, antikolinerjik zehirlenmede derinin kuru olmasını açıklar. Santral sinir sisteminde bellek, öğrenme ve dikkat süreçlerinde rol oynar.

Farmakolojik açıdan bu reseptörler geniş bir ilaç grubunun hedefidir. Antagonistler arasında atropin — bradikardi ve organofosfat zehirlenmesinde —, glikopirolat, skopolamin, ipratropium ve tiotropium — kronik obstrüktif akciğer hastalığı ve astımda —, aşırı aktif mesane ilaçları ve oksibutinin benzeri ajanlar yer alır. Agonist ve dolaylı uyarıcılar ise pilokarpin, betanekol ve asetilkolinesteraz inhibitörleridir; sonuncular miyastenia gravis tedavisinde, nöromusküler blokajın geri döndürülmesinde ve Alzheimer hastalığında kullanılır.

Antikolinerjik yük kavramı klinik uygulamada giderek önem kazanmıştır: birçok ilaç — antihistaminikler, trisiklik antidepresanlar, bazı antipsikotikler, üriner antispazmodikler, antiemetikler — belirgin muskarinik blokaj yapar. Bu ilaçların birikimli etkisi yaşlıda deliryum, bilişsel gerileme, düşme, idrar retansiyonu, kabızlık ve ağız kuruluğuna yol açar. İlaç listesinin bu açıdan gözden geçirilmesi, önlenebilir zararların azaltılmasında etkili bir girişimdir.

Zehirlenme tabloları karşıt yönlerde ortaya çıkar. Antikolinerjik sendromda taşikardi, ateş, kuru ve kızarık deri, pupil genişlemesi, idrar retansiyonu, bağırsak seslerinin azalması ve deliryum görülür. Kolinerjik sendromda — organofosfat ve karbamat zehirlenmesi, sinir ajanları, bazı mantarlar — tükürük ve bronş salgısında artış, bronkospazm, bradikardi, kusma, ishal, idrar kaçırma, terleme ve pupil daralması bulunur; nikotinik bileşen kas seğirmesi ve güçsüzlük ekler. Kolinerjik zehirlenmede atropin yalnızca muskarinik belirtileri düzeltir; kas güçsüzlüğü için oksim tedavisi gerekir.

Anestezi ve yoğun bakım uygulamasında birkaç nokta öne çıkar. Nöromusküler blokajın asetilkolinesteraz inhibitörüyle geri döndürülmesi sırasında oluşan bradikardi ve salgı artışını önlemek için muskarinik antagonist birlikte verilir. Vagal uyarının beklendiği girişimlerde — laringoskopi, göz cerrahisi, peritoneal çekme — bradikardi riski gözetilir. Ayrıca santral etkileri belirgin ajanların yaşlıda ameliyat sonrası deliryum riskini artırdığı bilinir; bu nedenle kan-beyin engelini geçmeyen ajanlar yeğlenebilir.

Eş anlamlılar

• Muskarinik reseptör
• mAChR

İlgili terimler

• Asetilkolin
• Nikotinik asetilkolin reseptörü
• Atropin
• Parasempatik sinir sistemi
• Antikolinerjik sendrom