Larenks

Larenks (İng. larynx; Yun. larynx "gırtlak"), soluk borusunun üst ucunda yer alan, ses üretimini sağlayan ve alt solunum yollarını koruyan kıkırdak yapıdır. Türkçede gırtlak olarak bilinir.

Etimoloji

Yunanca gırtlak anlamındaki larynx sözcüğünden gelir.

Klinik bağlam

Yapı, birbirine bağlarla bağlı kıkırdaklardan oluşur: tiroit, krikoid, aritenoid, kornikulat, kuneiform kıkırdaklar ve epiglot. Krikoid kıkırdak, havayolunda tam halka biçimindeki tek kıkırdaktır; bu özellik onu klinik açıdan önemli kılar. Yetişkinde havayolunun en dar noktası ses telleri düzeyindeyken, küçük çocukta krikoid düzeyidir; bu anatomik fark, çocukta tüp seçiminin ve subglottik ödemin daha kolay tıkanıklığa yol açmasının nedenidir.

İç kaslar ses tellerini gerer, gevşetir, birbirine yaklaştırır ve ayırır. Ses tellerini açan tek kas, posterior krikoaritenoid kastır; bu nedenle iki taraflı felcinde teller orta hatta kalır ve havayolu tıkanıklığı gelişir. Sinirsel uyarım vagus siniri aracılığıyla olur: rekürren larengeal sinir, krikotiroid dışındaki tüm iç kasları uyarır; superior larengeal sinirin dış dalı krikotiroid kası, iç dalı ise ses telleri üzerindeki duyuyu taşır.

Rekürren larengeal sinir, seyri nedeniyle özel öneme sahiptir. Sol dal aort arkının altından döndüğü için göğüs içi hastalıklardan etkilenebilir: aort anevrizması, sol atriyum genişlemesi, akciğer ve mediasten tümörleri ses kısıklığına yol açar; bu bulgu ciddi bir altta yatan hastalığın habercisi olabilir. Cerrahi olarak tiroit ameliyatları, karotis endarterektomi, özofagus ve göğüs girişimlerinde sinir risk altındadır. Tek taraflı hasarda ses kısıklığı ve aspirasyon eğilimi, iki taraflı hasarda ise stridor ve acil havayolu tıkanıklığı gelişir.

Larenksin ikinci temel işlevi havayolunu korumaktır. Yutma sırasında epiglot arkaya devrilir, ses telleri kapanır ve solunum geçici olarak durur. Bu koruyucu düzeneğin bozulması aspirasyona yol açar; inme, bulbar tutulum, sedasyon ve uzun süreli entübasyon sonrası bu risk artar. Larengospazm, ses tellerinin refleks olarak sıkıca kapanmasıdır; anestezi uygulamasında, özellikle yüzeyel anestezi düzeyinde uyarı verildiğinde ortaya çıkar ve tam havayolu tıkanıklığı yaratabilir. Yönetiminde uyaranın kaldırılması, çene itme manevrası, pozitif basınç uygulanması ve gerektiğinde kas gevşetici verilmesi yer alır.

Havayolu yönetiminde larenks, doğrudan çalışma alanıdır. Laringoskopi ve entübasyon sırasında ses tellerinin görülmesi hedeflenir; videolaringoskopi bu görüntülemeyi kolaylaştırır. Acil cerrahi havayolunda krikotiroid membran kullanılır; tiroit ve krikoid kıkırdaklar arasındaki bu bölge yüzeyeldir ve hızlı erişim sağlar. "Ne entübe edilebilir ne ventile edilebilir" durumunda bu girişimden kaçınılmaması, havayolu algoritmalarının temel kuralıdır.

Larenks patolojileri arasında larenjit, ses teli nodül ve polipleri, larengomalazi, krup, epiglottit, travmatik yaralanmalar, subglottik stenoz ve larenks kanseri bulunur. Uzun süreli entübasyonun geç komplikasyonu olarak gelişen subglottik darlık, egzersizle artan nefes darlığı ve stridorla ortaya çıkar; sıklıkla astım sanılarak yıllarca yanlış tedavi edilir — bu ayrım, akım-hacim eğrisinin incelenmesiyle yapılabilir.

Larenks kanserinde en önemli risk etkenleri sigara ve alkoldür; ilerleyici ses kısıklığı, boğazda takılma duygusu, yutma güçlüğü ve boyunda kitle uyarıcıdır. Üç haftadan uzun süren ses kısıklığında, özellikle sigara kullananlarda, larengoskopik değerlendirme önerilir; bu kural, erken tanının anahtarıdır.

Vokal kord işlev bozukluğu — paradoksal ses teli hareketi — inspiryumda tellerin uygunsuz kapanmasıyla nefes darlığı ve stridor yaratır; astım atağını taklit eder ancak bronkodilatatöre yanıt vermez ve gereksiz tedaviye yol açar.

Eş anlamlılar

• Gırtlak
• Ses kutusu

İlgili terimler

• Entübasyon
• Krikotiroidotomi
• Trakeostomi
• Vagus siniri
• Disfaji