Mannitol

Mannitol (İng. mannitol), ozmotik diüretik olarak kullanılan şeker alkolüdür. Başlıca kafa içi basınç artışının tedavisinde kullanılır.

Etimoloji

Dişbudak ağacı salgısı olan mannadan elde edilmesi nedeniyle adlandırılmıştır.

Klinik bağlam

Molekül, hücre zarından geçmez ve böbrekte süzüldükten sonra geri emilmez. Bu iki özellik etkilerini belirler: damar içinde kalarak plazma ozmolalitesini yükseltir ve dokulardan su çeker; tübül lümeninde kalarak ozmotik diürez oluşturur.

Kafa içi basınç yönetiminde etkisi iki aşamalıdır. Erken dönemde kanın akışkanlığını artırarak ve damar çapını azaltarak beyin kan hacmini düşürür; ardından sağlam kan-beyin engeli bulunan bölgelerden su çekerek beyin dokusu hacmini azaltır. Bu nedenle etkinliği için engelin bütünlüğü gereklidir; yaygın hasarlı bölgelerde madde dokuya geçerek ters etki yaratabilir — geri tepme ödemi bu şekilde açıklanır ve yinelenen dozlarda risk artar.

Hipertonik salin ile karşılaştırıldığında önemli farklar vardır. Mannitol ozmotik diürez yaparak sıvı kaybına ve hipotansiyona yol açabilir; bu nedenle hemodinamik olarak kararsız ve hacim açığı bulunan hastalarda hipertonik salin tercih edilir. Bu ayrımın bilinmemesi, travma hastasında yanlış ajan seçimine ve serebral perfüzyon basıncının düşmesine yol açar.

İzlemde ozmolal aralığın hesaplanması önerilir; belirli bir eşiğin üzerine çıkması birikimi gösterir ve böbrek hasarı riskini artırır. Yalnızca serum ozmolalitesine bakılması yetersizdir, çünkü mannitolün kendisi ölçülen değeri yükseltir.

Yan etkiler arasında hacim açığı, hipernatremi, hipokalemi, akut böbrek hasarı, kalp yetersizliği bulunan hastalarda geçici hacim yüklenmesi ve hiponatremi bulunur. Başlangıçtaki hacim genişlemesi, kalp yetersizliği olan hastalarda akut akciğer ödemini tetikleyebilir.

Böbrek hasarı, tübüllerde vazokonstriksiyon ve ozmotik nefroza bağlıdır; risk yüksek kümülatif doz, önceden böbrek işlev bozukluğu ve eşlik eden nefrotoksik ilaçlarla artar. Bu nedenle idrar çıkışı, elektrolitler ve böbrek işlevleri yakından izlenmelidir.

Uygulamada filtreli set kullanılması önerilir; çözelti kristalleşebilir ve ısıtılarak yeniden çözülmesi gerekir. Damar dışına kaçak doku hasarına yol açar.

Kullanımın sakıncalı olduğu durumlar arasında anüri ile giden ileri böbrek yetmezliği, ağır dehidratasyon, aktif kafa içi kanama — kanamanın artması olasılığı nedeniyle — ve akciğer ödemi bulunur.

Diğer kullanım alanları arasında akut glokom krizinde göz içi basıncının düşürülmesi, rabdomiyolizde idrar akımının artırılması ve ürolojik girişimlerde yıkama sıvısı olarak kullanımı sayılabilir. Transüretral rezeksiyon sırasında emilen yıkama sıvısı, hiponatremi ve nörolojik bulgularla giden özel bir tabloya yol açabilir.

Kafa içi basınç yönetiminde mannitol, tek başına bir tedavi değil; kesin tedaviye — ventrikülostomi, dekompresif kraniyektomi ya da kitlenin çıkarılması — köprü olarak kullanılan bir önlemdir. Ayrıca baş pozisyonunun ayarlanması, uygun sedasyon, ateşin önlenmesi ve venöz drenajın korunması eş zamanlı uygulanmalıdır.

Eş anlamlılar

• Ozmotik diüretik

İlgili terimler

• Kafa içi basınç
• Hipertonik salin
• Ozmolalite
• Serebral ödem
• Akut böbrek hasarı