Merkezî sinir sistemi
Merkezî sinir sistemi (İng. central nervous system), beyin ve omurilikten oluşan, sinir sisteminin bütünleştirici bölümüdür.
Etimoloji
Latince centralis (merkeze ait) sözcüğü ile sinir sistemi teriminin birleşimidir.
Klinik bağlam
Sistem, beyin ve omurilikten oluşur; çevresel sinir sisteminden gelen bilgiyi işler, yorumlar ve yanıt üretir. Kemik yapılarla — kafatası ve omurga — korunur, üç katlı zarla sarılıdır ve beyin omurilik sıvısı içinde yüzer.[1]
Kan–beyin engeli, sistemin ayırt edici özelliğidir. Kılcal damarların sıkı bağlantılarla döşenmesi, moleküllerin geçişini seçici kılar. Bu engel korunma sağlarken, tedavi açısından güçlük yaratır: birçok antibiyotik ve ilaç yeterli düzeyde geçemez. Menenjit tedavisinde ilaç seçiminin ve dozunun farklı olması bu nedenledir. İltihap sırasında engelin geçirgenliği artar; bu durum, bazı ilaçların yalnızca hastalığın erken döneminde etkili olmasını açıklar.
Bir diğer özellik, sınırlı yenilenme yeteneğidir. Sinir hücreleri hasar sonrası büyük ölçüde yenilenmez; işlev kaybı çoğu kez kalıcıdır. Bu nedenle tüm nörolojik acillerde zaman belirleyicidir.
Kafatasının sabit hacimli olması, kafa içi basınç artışının neden hızla ölümcül olduğunu açıklar. Beyin dokusu, kan ve beyin omurilik sıvısı arasındaki denge bozulduğunda basınç yükselir ve herniasyon gelişir.
Enerji açısından bağımlıdır; oksijen ve glukoza kesintisiz gereksinim duyar, depolama yeteneği yoktur. Bu nedenle dakikalar süren kan akımı kesintisi geri dönüşsüz hasar bırakır ve hipoglisemi hızla bilinç kaybına yol açar.
Bağışıklık açısından ayrıcalıklı bir bölgedir; lenf damarı bulunmadığı düşünülmüşse de son yıllarda zarlarda lenf yapılarının gösterilmesi bu görüşü değiştirmiştir. Mikroglia, yerleşik bağışıklık hücreleridir.
Klinik değerlendirmede lezyonun yeri, bulguların örüntüsünden çıkarılır. Kortikal lezyonlar konuşma, görme alanı ve bilişsel bozukluklar; beyin sapı lezyonları çapraz bulgular ve kafa çiftleri tutulumu; omurilik lezyonları belirli bir düzeyin altında duyu ve güç kaybı ile idrar-gaita denetiminde bozulma yapar. Bu haritalama, nörolojinin temel yöntemidir.
Acil değerlendirme gerektiren durumlar arasında inme, subaraknoid kanama, menenjit, ensefalit, omurilik basısı, kauda ekuina sendromu ve status epileptikus bulunur. Bu tablolarda tedavi gecikmesi kalıcı sakatlık doğurur.
Görüntülemede tomografi acil değerlendirmede, manyetik rezonans ise ayrıntılı incelemede kullanılır. Lomber ponksiyon öncesi kafa içi basınç artışının değerlendirilmesi, herniasyonu önlemek için gereklidir.
Sistemi etkileyen ilaçlar geniş bir yelpaze oluşturur; sedatifler, opioidler ve antiepileptikler solunum ve bilinç üzerinde etkilidir. Yaşlılarda bu ilaçlara duyarlılık artar.
Yoğun bakımda sedasyon altındaki hastalarda nörolojik değerlendirme güçleşir; günlük uyandırma uygulaması hem değerlendirmeye hem gidişe katkı sağlar.
Eş anlamlılar
- MSS
- Santral sinir sistemi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Ropper AH ve ark., Adams and Victor's Principles of Neurology, 12. baskı, 2023.