Plazmaferez
Plazmaferez (İng. plasmapheresis; Yun. plasma "biçimlendirilmiş" + aphairesis "ayırma"), kanın plazma bileşeninin ayrılarak uzaklaştırılması ve yerine uygun bir sıvının verilmesi işlemidir. Terapötik plazma değişimi olarak da adlandırılır.
Etimoloji
Yunanca aphairesis (alma, ayırma) sözcüğünden gelir; kandan belirli bir bileşenin ayrılmasını anlatır.
Klinik bağlam
İşlemin dayandığı ilke, hastalığa yol açan ve plazmada dolaşan büyük moleküllerin — otoantikorlar, immün kompleksler, paraproteinler, aşırı yüksek düzeydeki lipoproteinler, bazı toksinler — bedenden uzaklaştırılmasıdır. Bu moleküller büyük oldukları ve dokulara dağılım hacimleri sınırlı olduğu için diyaliz gibi yöntemlerle temizlenemez. Uzaklaştırılan plazmanın yerine albümin çözeltisi ya da taze donmuş plazma verilir; ikincisi, pıhtılaşma faktörlerinin ya da eksik bir plazma bileşeninin yerine konması gerektiğinde seçilir.[1]
Teknik olarak kan, santrifüj yöntemiyle ya da membran filtrasyonuyla ayrılır. İşlem için yeterli akım sağlayan bir damar yolu gerekir; çoğu hastada geçici ya da kalıcı santral venöz kateter kullanılır. Antikoagülasyon, sitrat ya da heparinle sağlanır. Bir seansta genellikle bir ila bir buçuk plazma hacmi değiştirilir; hacim artırıldıkça temizlenme verimi azaldığından daha fazlası anlamlı ek yarar sağlamaz. Tedavi çoğunlukla gün aşırı yinelenen seanslar biçiminde planlanır, çünkü damar dışındaki moleküllerin yeniden dolaşıma dengelenmesi zaman alır.
Endikasyonlar, kanıt düzeyine göre kategorilere ayrılarak sınıflandırılmıştır. Birinci basamak tedavi olarak kabul edildiği başlıca durumlar arasında Guillain-Barré sendromu, miyastenia gravis krizi, trombotik trombositopenik purpura, anti-GBM hastalığı (Goodpasture sendromu), ANCA ilişkili vaskülitin ağır böbrek tutulumu ya da alveolar kanamayla seyreden biçimleri, hiperviskozite sendromu, ağır hipertrigliseridemiye bağlı akut pankreatit, atipik hemolitik üremik sendromun bazı biçimleri ve organ nakli sonrası antikor aracılı rejeksiyon yer alır. Nörolojik hastalıklarda kronik enflamatuvar demiyelinizan polinöropati ve NMDA reseptör ensefaliti gibi otoimmün ensefalitler de bu gruptadır.[2]
Trombotik trombositopenik purpurada plazmaferezin yeri özeldir: yalnızca zararlı otoantikoru uzaklaştırmakla kalmaz, eksik olan ADAMTS13 enzimini de yerine koyar. Bu nedenle değişim sıvısı olarak taze donmuş plazma kullanılır ve tedavi, tanıdan kuşkulanılır kuşkulanılmaz gecikmeden başlatılır; gecikme ölüm oranını belirgin biçimde artırır. Bu tabloda trombosit süspansiyonu verilmesinden kaçınılması gerektiği ayrıca vurgulanır.
Komplikasyonlar çoğunlukla yönetilebilir düzeydedir. Sitrat antikoagülasyonuna bağlı hipokalsemi en sık görülenidir; ağız çevresinde uyuşma, kas krampları ve ağır olgularda aritmiyle ortaya çıkar, kalsiyum replasmanıyla önlenir. Diğerleri hipotansiyon, alerjik ve anafilaktoid reaksiyonlar — özellikle plazma kullanıldığında —, kateterle ilişkili enfeksiyon ve tromboz, kanama eğilimi ve immünglobülinlerin uzaklaştırılmasına bağlı geçici bağışıklık baskılanmasıdır. ADE inhibitörü kullanan hastalarda bradikinin birikimine bağlı ağır hipotansiyon görülebileceğinden, işlem öncesi bu ilaçların kesilmesi önerilir — sık gözden kaçan bir noktadır.
İlaç dozlanması açısından da dikkat gerekir: plazma proteinlerine yüksek oranda bağlanan ilaçlar işlemle uzaklaştırılabilir. Bu nedenle antibiyotikler ve immünsupresifler gibi tedaviler seans sonrasına planlanır. Benzer biçimde, plazmaferez uygulanan hastada intravenöz immünglobülin tedavisi verilecekse sıralama önemlidir; işlem, verilen immünglobülini de temizler.
Plazmaferez çoğu hastalıkta hastalığı iyileştiren değil, akut dönemi kontrol altına alan bir köprü tedavidir; altta yatan bağışıklık sürecini baskılayan tedavinin eşzamanlı başlatılması gerekir. Aksi durumda antikor üretimi sürdüğü için geri tepme görülür.
Eş anlamlılar
- Terapötik plazma değişimi
- Plazma değişimi
İlgili terimler
- Aferez
- Trombotik trombositopenik purpura
- Guillain-Barré sendromu
- Miyastenia gravis
- Renal replasman tedavisi