Ritonavir

Ritonavir (İng. ritonavir), HIV enfeksiyonu tedavisinde farmakokinetik güçlendirici olarak kullanılan proteaz engelleyicisidir.

Etimoloji

Geliştirilen molekülün uluslararası ortak adından gelir.

Klinik bağlam

İlaç, başlangıçta doğrudan antiviral etkisi için geliştirilmiştir. Ancak sitokrom P450 3A4 enzimini çok güçlü biçimde engellediği anlaşılınca, kullanım amacı değişmiştir. Günümüzde tam doz antiviral olarak değil, düşük dozda diğer ilaçların kan düzeyini yükseltmek için kullanılır.

Bu güçlendirme, birlikte kullanılan proteaz engelleyicilerinin yıkımını yavaşlatır; böylece daha düşük dozla, daha az sıklıkta ve daha kararlı düzeylerde tedavi sağlanır. Bu strateji, tedavi uyumunu ve etkinliği belirgin biçimde artırmıştır.

Aynı özellik, COVID-19 tedavisinde kullanılan bir antiviral ilaç birleşiminde de kullanılmaktadır; ilaç orada da yalnızca güçlendirici görevi görür.

Alanın en kritik konusu ilaç etkileşimidir. Enzim engellemesi güçlü olduğundan, birlikte kullanılan pek çok ilacın düzeyi tehlikeli biçimde yükselir. Ergot türevleri, bazı sedatifler, bazı antiaritmikler ve sildenafil grubu ilaçlarla birlikte kullanımı ciddi toksisiteye yol açar.

Kortikosteroidler özel bir öneme sahiptir. Soluma yoluyla, buruna ya da eklem içine uygulanan steroidlerin bile sistemik düzeyi yükselerek Cushing sendromu ve ardından adrenal yetmezlik gelişebilir. Yerel uygulanan bir ilacın sistemik hastalık yapması, klinikte sık gözden kaçan bir durumdur.

Statinlerle birlikte kullanımda rabdomiyoliz riski artar; bu nedenle etkilenmeyen statinler tercih edilir. Kalsinörin inhibitörü grubu immünosüpresifler kullanan nakil hastalarında doz ayarı zorunludur.

Ters yönde etkileşimler de vardır: ilaç, bazı enzimleri uyararak diğer ilaçların düzeyini düşürebilir. Bu ikili etki, etkileşim yönünün önceden kestirilmesini güçleştirir; bu nedenle her yeni ilaç öncesi etkileşim denetimi zorunludur. Bitkisel ürünler ve reçetesiz ilaçlar da sorgulanmalıdır.

Rifampisin gibi güçlü enzim uyarıcıları, tedavi düzeylerini düşürerek başarısızlığa ve direnç gelişimine yol açar; bu nedenle birlikte kullanılmaz.

Yan etkileri arasında sindirim sistemi yakınmaları, tat bozukluğu, ağız çevresinde uyuşma, karaciğer enzim yüksekliği, lipid düzeylerinde artış ve insülin direnci bulunur. Lipid etkileri, kobisistat gibi daha yeni güçlendiricilere göre belirgindir.

Kullanım öncesinde ve sırasında lipid profili, karaciğer işlevleri ve kan şekeri izlenir.

Eş anlamlılar

• Farmakokinetik güçlendirici

İlgili terimler

• HIV enfeksiyonu
• Antiretroviral tedavi
• Kobisistat
• İlaç etkileşimi
• Sitokrom P450