Siyanoz

Siyanoz (İng. cyanosis; Yun. kyanos "koyu mavi"), deri ve mukozaların mavimsi-mor renk almasıdır. Kılcal damarlardaki indirgenmiş (oksijen taşımayan) hemoglobin miktarının artmasına ya da anormal hemoglobin türlerinin varlığına bağlıdır.

Etimoloji

Terim, Yunanca kyanos (koyu mavi, lacivert) sözcüğünden türer; aynı kök, mavi rengi belirten "siyan" sözcüğünde de bulunur.

Klinik bağlam

Bulgunun ortaya çıkışı, oksijen yüzdesinden çok indirgenmiş hemoglobinin mutlak miktarına bağlıdır. Klasik olarak kılcal kanda yaklaşık 5 g/dL indirgenmiş hemoglobin bulunduğunda görünür hale geldiği kabul edilir. Bu fizyolojik ayrıntının doğrudan klinik sonuçları vardır: anemisi olan bir hastada toplam hemoglobin düşük olduğundan, ağır hipoksemiye karşın siyanoz hiç görülmeyebilir; buna karşılık polisitemili bir hastada hafif desatürasyon bile belirgin siyanoz yaratır. Bu nedenle siyanozun yokluğu yeterli oksijenlenmenin kanıtı değildir ve tanı, nabız oksimetresi ve arteriyel kan gazı ile doğrulanmalıdır.

Klinik olarak iki tip ayırt edilir ve bu ayrım tanısal yaklaşımın çatısını kurar. Santral siyanozda arteriyel kanın kendisi yeterince oksijenlenmemiştir; dil, dudak mukozası ve gövde derisi tutulur ve bulgu yaygındır. Nedenleri arasında akciğer hastalıkları, ventilasyon-perfüzyon uyumsuzluğu, sağdan sola şantlar, ileri düzeyde hipoventilasyon ve yüksek irtifa sayılır. Periferik siyanozda ise arteriyel oksijenlenme normaldir, ancak dokudan oksijen çekilmesi artmıştır; el ve ayak parmakları, burun ucu ve kulak memeleri etkilenirken dil ve mukozalar pembe kalır. Soğuk, vazokonstriksiyon, düşük kalp debisi, şok ve yerel damar tıkanıklıkları başlıca nedenlerdir. Mukozanın değerlendirilmesi, iki tipi ayırt eden en pratik yatak başı yöntemdir.

Doğumsal kalp hastalıklarında siyanoz özel bir anlam taşır: sağdan sola şantla oksijenlenmemiş kanın sistemik dolaşıma karışması, oksijen tedavisine yanıt vermeyen bir tabloya yol açar. Bu yanıtsızlık, akciğer hastalıklarından ayırt etmede kullanılan önemli bir ipucudur. Uzun süreli santral siyanoz, parmaklarda çomaklaşma ve ikincil polisitemi ile birliktedir.

Hemoglobinin yapısal ve kimyasal değişimleri de siyanoz benzeri bir görünüm yaratır. Methemoglobinemide demir yükseltgenmiş durumdadır ve oksijen taşıyamaz; deri, oksijen satürasyonuyla orantısız biçimde koyu-mavimsi görünür, kan çikolata rengindedir ve tablo oksijen tedavisine yanıt vermez. Nabız oksimetresi bu durumda yanıltıcıdır ve genellikle gerçek değerden bağımsız olarak orta düzeylerde okur; tanı için ko-oksimetre gerekir. Yerel anestezikler, dapson, nitratlar ve bazı ilaçlar tetikleyici olabilir. Sülfhemoglobinemi daha seyrek görülen benzer bir tablodur.

Değerlendirme ivedilikle yapılmalıdır: santral siyanoz, ciddi hipoksemiyi düşündüren geç ve kaba bir bulgudur. Öykü, hastanın yaşı, bulgunun akut mu kronik mi olduğu, ilaç kullanımı ve eşlik eden bulgular tanıyı yönlendirir. Muayenede solunum sayısı ve çabası, akciğer sesleri, kalp üfürümleri, ekstremite ısısı ve kapiller geri dolum süresi değerlendirilir. Nabız oksimetresi, arteriyel kan gazı, elektrokardiyografi, akciğer görüntülemesi ve gerektiğinde ekokardiyografi tanı sürecinin bileşenleridir.

Yönetim nedene yöneliktir; ancak ilk adım her zaman havayolu, solunum ve dolaşımın değerlendirilmesi ile oksijen desteğidir. Oksijene yanıt vermeyen santral siyanozda şant ve methemoglobinemi düşünülmelidir. Periferik siyanozda ısıtma, hacim ve debi desteği ile damar tıkanıklığının araştırılması ön plandadır.

Klinik tuzakların başında, yapay ışık altında ve koyu ten renginde bulgunun güvenilir biçimde değerlendirilememesi gelir; bu nedenle mukoza, dil altı ve tırnak yatakları incelenmelidir. Bir diğeri, karbonmonoksit zehirlenmesinde deri renginin siyanotik değil kiraz kırmızısı olabileceği ve nabız oksimetresinin yanlış biçimde yüksek okuduğudur. Ayrıca soğuk ekstremitede alınan oksimetre değerlerinin güvenilmez olduğu unutulmamalıdır.

Eş anlamlılar

• Morarma
• Sianoz

İlgili terimler

• Hipoksemi
• Nabız oksimetresi
• Methemoglobinemi
• Oksihemoglobin disosiyasyon eğrisi
• Eisenmenger sendromu