Vitamin

Vitamin (İng. vitamin), vücutta yeterince üretilemeyen ve besinlerle alınması gereken, az miktarda gerekli organik bileşiklerdir.

Etimoloji

Latince vita (yaşam) sözcüğü ile amin teriminin birleşiminden türetilmiştir; ilk bulunan bileşiklerin amin yapısında olması nedeniyle bu ad verilmiş, sonradan tümü için geçerli olmadığı anlaşılmıştır.

Klinik bağlam

Vitaminler çözünürlüklerine göre iki gruba ayrılır ve bu ayrım eksiklik ile zehirlenme davranışını belirler. Yağda çözünenler A, D, E ve K vitaminleridir; karaciğerde ve yağ dokusunda depolanır. Bu depolanma, eksikliklerinin geç ortaya çıkmasını sağlar; ancak aynı özellik aşırı alımda birikme ve zehirlenme riski doğurur. Suda çözünenler ise depolanmaz ve fazlası idrarla atılır; bu nedenle eksiklikleri daha hızlı gelişir, zehirlenme ise seyrektir. Bu kuralın önemli istisnaları vardır: B12 vitamini karaciğerde yıllarca yetecek kadar depolanır, B6 vitamini ise aşırı alımda sinir hasarı yapar.

Yağda çözünen vitaminlerin emilimi, safra asitlerine ve pankreas enzimlerine bağımlıdır. Bu bağımlılık, malabsorbsiyon tablolarında neden bu dört vitaminin birlikte eksildiğini açıklar. Bu gruptaki eksikliklerin klinik karşılıkları bellidir: A vitamini eksikliği gece körlüğü, D vitamini eksikliği osteomalazi ve raşitizm, K vitamini eksikliği pıhtılaşma bozukluğu yapar. K vitaminine bağımlı faktörlerin yarılanma ömrü kısa olduğundan, protrombin zamanının uzaması bu eksikliğin erken göstergesidir ve K vitamini uygulamasına hızlı yanıt tanısaldır.

Suda çözünen vitaminlerin çoğu, enzimlerin yardımcı öğesi olarak görev yapar; bu nedenle eksiklikleri yaygın metabolik sonuçlar doğurur. Tiyamin eksikliği, karbonhidrat metabolizmasını tıkayarak laktik asidoz ve Wernicke ensefalopatisine yol açar; bu nedenle riskli hastada şeker verilmeden önce tiyamin uygulanması yaşamsal bir kuraldır. B12 ve folat eksikliği büyük hücreli kansızlık yapar; ancak yalnızca B12 eksikliğinde nörolojik bulgular görülür. Bu ayrım kritiktir, çünkü folat verilmesi kansızlığı düzeltirken sinir hasarının sessizce ilerlemesine yol açar.

Uygulamada en sık yapılan hata, vitamin desteğinin kanıt aranmadan verilmesidir. Genel toplumda rutin çoklu vitamin kullanımının yarar sağladığı gösterilememiştir; buna karşın belirli durumlarda destek zorunludur. Gebelik öncesi folik asit, yalnızca anne sütüyle beslenen bebekte D vitamini, obezite cerrahisi sonrası çoklu destek ve alkol kullananlarda tiyamin bu kapsamdadır. Aşırı alım da zararlıdır: A vitamini fazlalığı kafa içi basınç artışı ve karaciğer hasarı, D vitamini fazlalığı hiperkalsemi yapar. Yüksek doz A vitamini türevleri gebelikte kesin biçimde karşı endikedir.

Eş anlamlılar

• Vitaminler

İlgili terimler

• Tiyamin
• B12 vitamini
• D vitamini
• Malabsorbsiyon
• Eser element