Farmakodinamik

Farmakodinamik (İng. pharmacodynamics; Yun. pharmakon, ilaç + dynamis, güç), ilacın vücutta oluşturduğu etkileri ve bu etkilerin düzeneklerini inceleyen bilim dalıdır.

Etimoloji

Yunanca pharmakon (ilaç) ve dynamis (güç) sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Alan, kısaca ilacın vücuda ne yaptığını inceler; buna karşılık farmakokinetik, vücudun ilaca ne yaptığını araştırır. İki alanın birlikte değerlendirilmesi, doz seçiminin ve tedavi izleminin temelidir.

Etkilerin çoğu almaçlar aracılığıyla oluşur. Almaca bağlanıp yanıt oluşturan ilaçlar agonist, bağlanıp yanıtı engelleyenler ise antagonist olarak adlandırılır. Kısmi agonistler, tam agonistlerin varlığında etkiyi azaltabilir; bu özellik, buprenorfin gibi ilaçların davranışını açıklar. Ters agonistler, almacın kendiliğinden etkinliğini baskılar. Antagonizma yarışmalı ya da yarışmasız olabilir; yarışmalı engelleme doz artırımıyla aşılabilirken, geri dönüşsüz bağlanmada bu mümkün değildir.

Almaç dışı etki düzenekleri de vardır: enzim engellemesi, iyon kanallarına etki, taşıyıcı proteinlerin bloke edilmesi ve doğrudan kimyasal etkileşim. Proton pompası engelleyicileri, statinler ve lokal anestezikler bu grupların örnekleridir.

Doz–yanıt ilişkisi, etkinin gücünü ve en yüksek düzeyini tanımlar. Etkinlik, ilacın ulaşabildiği en yüksek yanıtı; potens ise bu yanıtı sağlamak için gereken dozu belirtir. Klinikte belirleyici olan etkinliktir; düşük dozda etki göstermek tek başına üstünlük anlamına gelmez. Bu ayrım, ilaç tanıtımlarında sık karıştırılır.

Terapötik aralık, etkin doz ile zararlı doz arasındaki güvenlik payını gösterir. Dar aralıklı ilaçlarda küçük değişiklikler ciddi sonuç doğurur; digoksin, fenitoin, varfarin ve aminoglikozitler bu gruptadır.

Zamanla ortaya çıkan değişiklikler de bu alanın konusudur. Yinelenen uygulamada etkinin azalması hoşgörü, çok hızlı gelişen azalma ise takifilaksi olarak adlandırılır. Uzun süre kullanılan bir ilacın ani kesilmesinde almaç duyarlılığının artmasına bağlı yoksunluk ya da geri tepme etkisi görülür; beta blokerlerin ani kesilmesinde ortaya çıkan iskemi bunun tipik örneğidir.

Etkileşimler bu düzeyde de gerçekleşir. Aynı yönde etki eden ilaçların birlikte kullanımı toplamsal ya da güçlendirici olabilir; farklı gruplardan sedatiflerin birlikte kullanımında ortaya çıkan solunum baskılanması buna örnektir. Sinerjik etki, antibiyotik tedavisinde bilinçli olarak kullanılır.

Hasta özellikleri yanıtı değiştirir. Yaş, organ işlevleri, genetik farklılıklar ve hastalığın kendisi almaç duyarlılığını etkiler. Yaşlılarda merkezî sinir sistemine etkili ilaçlara duyarlılık artar; bu nedenle düşük dozla başlamak temel ilkedir. Farmakogenomik, bu değişkenliğin genetik yönünü inceler.

Ölçülebilir bir yanıtın izlenebildiği durumlarda tedavi doğrudan etkiye göre ayarlanır; kan basıncı, kalp hızı, kan şekeri ve pıhtılaşma testleri bu amaçla kullanılır.

Eş anlamlılar

• İlaç etki bilimi

İlgili terimler

• Farmakokinetik
• Almaç
• Terapötik aralık
• İlaç etkileşimi
• Farmakogenomik