Almaç
Almaç (İng. receptor; Lat. recipere, almak), bir sinyal molekülünü tanıyıp hücrede yanıt başlatan protein yapısıdır.
Etimoloji
Türkçe almak eyleminden türetilmiştir; Latince karşılığı receptordür.
Klinik bağlam
Almaçlar konumlarına göre üç grupta incelenir: hücre yüzeyindeki iyon kanalına bağlı almaçlar, G proteinine bağlı almaçlar ve enzim etkinliği taşıyan almaçlar. Ayrıca hücre içinde bulunan çekirdek almaçları vardır.[1]
Bu ayrım, ilaçların etki hızını açıklar. İyon kanalına bağlı almaçlar milisaniyeler içinde yanıt oluşturur; çekirdek almaçları ise gen anlatımını değiştirdiğinden etkileri saatler sonra başlar ve uzun sürer.
Kortikosteroidlerin etkisinin geç başlaması bu nedenledir; akut anafilakside adrenalinin yerini tutmazlar. Bu ayrımın bilinmemesi, ölümcül gecikmelere yol açar.
Almaca bağlanıp yanıt oluşturan ilaçlar agonist, bağlanıp yanıtı engelleyenler antagonisttir. Kısmi agonistler, tam agonistlerin varlığında etkiyi azaltabilir; buprenorfinin davranışı bu özellikle açıklanır.
Antagonizma yarışmalı ya da yarışmasız olabilir. Yarışmalı engelleme doz artırımıyla aşılabilir; geri dönüşsüz bağlanmada bu mümkün değildir.
Bu ilke klinikte doğrudan karşılık bulur: nalokson yarışmalı bir antagonisttir ve çok yüksek doz opioid alımında yinelenen dozlar gerekebilir.
Almaç sayısı ve duyarlılığı değişkendir. Sürekli uyarı, almaç sayısının azalmasına ve hoşgörü gelişimine yol açar; sürekli engelleme ise almaç sayısını artırır.
Bu ikinci düzenek, ilaçların ani kesilmesinde geri tepme etkisini açıklar. Beta blokerlerin ani kesilmesinde ortaya çıkan iskemi ve taşikardi, bu artışın sonucudur.
Aynı ilke, uzun süreli kortikosteroid kullanımında eksenin baskılanmasını ve ani kesilmede adrenal yetmezlik gelişimini açıklar.
Almaç alt tipleri, ilaç seçiciliğinin temelidir. Beta-1 seçici blokerlerin bronş daralması riskinin daha düşük olması, bu seçiciliğe dayanır; ancak yüksek dozlarda seçicilik kaybolur.
Kalıtsal almaç bozuklukları hastalık yapar. Ailesel hiperkolesterolemide düşük yoğunluklu lipoprotein almacındaki bozukluk, kolesterolün dolaşımdan temizlenememesine yol açar.
Otoantikorların almaçlara yönelmesi de hastalık oluşturur. Miyastenia graviste asetilkolin almaçlarına, Graves hastalığında ise tiroit uyarıcı hormon almacına karşı antikorlar gelişir; ikincisinde antikor uyarıcı etki gösterir.
Kanser tedavisinde almaç durumu, tedavi seçimini belirler; meme kanserinde hormon almaçları ve HER2 durumu değerlendirilir.
Almaç düzeyindeki genetik farklılıklar, ilaç yanıtındaki kişisel değişkenliğin bir bölümünü açıklar ve farmakogenomikin konusudur.
Eş anlamlılar
- Reseptör
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.