Sella turcica
Sella turcica (İng. sella turcica, Turkish saddle; Lat. "Türk eyeri"), sfenoid kemiğin üst yüzünde yer alan ve hipofiz bezini barındıran eyer biçimli kemik çukurudur. Kafa tabanının merkezinde, önemli damar ve sinir yapılarının kesiştiği bir bölgede bulunur.
Etimoloji
Latince adlandırma, yapının önden ve arkadan yükselen kenarlarıyla Osmanlı döneminde kullanılan yüksek kaşlı eyerlere benzemesinden gelir. Türkçe yazında da doğrudan "Türk eyeri" karşılığı kullanılır.
Klinik bağlam
Çukurun tabanı sfenoid sinüsün çatısını oluşturur; bu komşuluk, hipofiz cerrahisinin burundan ve sfenoid sinüs içinden yapılmasını olanaklı kılar. Transsfenoidal yaklaşım, kafayı açmadan bezin çıkarılmasını sağladığı için günümüzde hipofiz tümörlerinde standart cerrahi yoldur. Çukurun üzerini, ortasında hipofiz sapının geçtiği bir açıklık bulunan sella diyaframı örter; bu zar, bezi üstündeki beyin omurilik sıvısı boşluğundan ayırır.
Komşuluk ilişkileri, bölge patolojilerinin bulgu örüntüsünü belirler. Hemen üstte optik kiazma yer aldığından yukarı doğru büyüyen kitleler görme alanının dış yarılarını etkiler ve bitemporal hemianopsi oluşturur; hastalar bunu sıklıkla fark etmez ve yalnızca alan muayenesiyle saptanır. İki yanda kavernöz sinüs bulunur; buradan geçen internal karotis arter ve göz hareket sinirlerinin tutulması, yana doğru büyüyen lezyonlarda çift görme ve oftalmopleji ile sonuçlanır.[1]
Radyolojide sella, kafa tabanının değerlendirilmesinde ölçüt alınan bir yapıdır. Genişlemesi, kemik duvarında incelme ya da erozyon, kitle varlığını düşündürür; ancak bu bulgular geç ortaya çıkar ve seçkin yöntem manyetik rezonans görüntülemedir. Kronik intrakraniyal basınç artışında sella tabanında incelme görülebilir.
Bölgeye özgü klinik durumlar arasında "boş sella" öne çıkar. Sella diyaframının yetersiz olması durumunda beyin omurilik sıvısı çukura doğru fıtıklaşır, hipofizi tabana doğru bastırır ve görüntülemede sella içi büyük ölçüde sıvı ile dolu görünür. Birincil boş sella çoğunlukla rastlantısal bir bulgudur ve hormon işlevleri genellikle korunur; ancak idiyopatik intrakraniyal hipertansiyon ile ilişkili olabileceğinden baş ağrısı ve görme yakınması olan hastalarda göz dibi muayenesi gerekir. İkincil boş sella, cerrahi, radyoterapi ya da hipofiz infarktüsü sonrasında gelişir ve bu durumda hormon eksiklikleri beklenir.
Sella bölgesinin en sık patolojisi hipofiz adenomudur; kraniyofarenjiyoma, Rathke yarığı kisti, meningiom, metastazlar ve hipofizit diğer nedenlerdir. Adenom içine kanama ya da infarktüs sonucu gelişen hipofiz apopleksisi, ani baş ağrısı, görme kaybı, göz hareket kısıtlılığı ve bilinç değişikliğiyle ortaya çıkan acil bir tablodur; eşlik eden akut adrenal yetmezlik nedeniyle gecikmeden kortikosteroid desteği gerekir.[2]
Anestezi ve ameliyat çevresi dönemde bölge cerrahisi özel dikkat gerektirir. Transsfenoidal girişimlerde havayolu, cerrahi alanla aynı bölgeyi paylaşır; ağız içinde kan birikmesi, ameliyat sonrası burun tamponları nedeniyle ağızdan solunum zorunluluğu ve olası havayolu tıkanıklığı öngörülmelidir. Ameliyat sonrası dönemde diabetes insipidus gelişimi sık görülür ve idrar çıkışı ile sodyum düzeyinin yakın izlenmesi gerekir; tablo geçici, kalıcı ya da üç fazlı seyredebilir. Beyin omurilik sıvısı kaçağı, menenjit riski nedeniyle erken tanınmalıdır; burundan berrak sıvı gelmesi uyarıcıdır.
Klinik tuzakların başında, görüntülemede rastlantısal olarak saptanan sella lezyonlarının hormon değerlendirmesi yapılmadan izleme alınması gelir; hem hormon fazlalığı hem eksikliği sessiz seyredebilir. Bir diğeri, boş sella görünümünün otomatik olarak hipofiz yetmezliği anlamına geldiğinin sanılmasıdır.
Eş anlamlılar
- Türk eyeri
- Hipofiz çukuru