Disfaji

Disfaji (İng. dysphagia; Yun. dys- "güç" + phagein "yemek"), yutma güçlüğüdür. Orofarengeal ve özofageal biçimleri ayrı nedenlere ve ayrı tanısal yaklaşımlara sahiptir.

Etimoloji

Yunanca güçlük bildiren dys- ön eki ile yemek anlamındaki phagein sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Ayrımın ilk adımı, güçlüğün yutmanın hangi evresinde olduğudur. Orofarengeal disfajide sorun lokmanın ağızdan farenkse ve özofagusa aktarılmasındadır; hasta yutmaya başlamakta güçlük çeker, öksürür, boğulur, burnundan kaçış olur ve ses değişikliği görülür. Özofageal disfajide ise lokma yutulur ancak takılma duygusu göğüs bölgesinde ortaya çıkar. Hastanın güçlüğü nerede hissettiği sorgulanarak bu ayrım büyük ölçüde yapılabilir.

Orofarengeal disfajinin nedenleri çoğunlukla nörolojik ve kas kaynaklıdır: inme — en sık neden —, Alzheimer hastalığı ve diğer demanslar, Parkinson hastalığı, motor nöron hastalığı, miyastenia gravis, Guillain-Barré sendromu, multipl skleroz, bulbar tutulum, miyopatiler ve baş-boyun tümörleri ile bu bölgeye uygulanan radyoterapi. Uzun süre entübe kalan hastalarda ekstübasyon sonrası yutma bozukluğu sıktır ve geçici olabilir. Zenker divertikülü ayrı bir yapısal nedendir.

Özofageal disfajide ayrım, güçlüğün katı gıdalara mı yoksa hem katı hem sıvılara mı olduğuna göre yapılır. Yalnızca katılara olan ve ilerleyen güçlük mekanik darlığı düşündürür: özofagus kanseri, peptik darlık, halkalar ve ağlar, dıştan bası. Hem katı hem sıvılara olan güçlük ise motilite bozukluğunu — akalazya, diffüz özofagus spazmı, sistemik skleroz — gösterir. Eozinofilik özofajit, genç hastalarda katı gıda takılmasının sık nedenidir ve giderek daha çok tanınmaktadır.

Uyarıcı bulgular ileri incelemeyi zorunlu kılar: ilerleyici güçlük, kilo kaybı, anemi, kanama, kusma, ileri yaş ve sigara-alkol öyküsü. Bu durumlarda üst sindirim sistemi endoskopisi öncelikli incelemedir; hem tanı koydurur hem biyopsi ve gerektiğinde dilatasyon olanağı sağlar. Orofarengeal disfajide ise videofloroskopik yutma incelemesi ya da endoskopik yutma değerlendirmesi kullanılır; bu yöntemler aspirasyonu ve hangi kıvamda güvenli yutma sağlandığını gösterir. Motilite bozukluğu kuşkusunda özofagus manometrisi yapılır.

Disfajinin en önemli sonucu aspirasyondur. Sessiz aspirasyon — öksürük yanıtı olmaksızın kaçış — sıktır ve yalnızca klinik gözlemle saptanamaz; bu nedenle riskli hastada nesnel değerlendirme gerekir. Aspirasyon, yineleyen pnömoni, solunum yetersizliği ve ölüm oranında artışa yol açar. Diğer sonuçlar malnütrisyon, dehidratasyon, ilaç alımının aksaması, sosyal yalıtım ve yaşam kalitesinde belirgin düşüştür.

İnme sonrası ilk günlerde yutma taraması yapılması, kanıta dayalı ve kalite göstergesi kabul edilen bir uygulamadır; taramadan önce ağızdan sıvı ve ilaç verilmemesi temel güvenlik kuralıdır. Bu adımın atlanması, önlenebilir aspirasyon pnömonisinin başlıca nedenidir.

Yönetim çok disiplinlidir. Yutma terapisi, kompanzatuvar manevralar ve pozisyon düzenlemeleri; besin ve sıvı kıvamının uyarlanması; ağız bakımı ve diş sağlığının iyileştirilmesi; ilaçların uygun biçimlerde verilmesi temel bileşenlerdir. Ağız bakımının, aspirasyon pnömonisi sıklığını azalttığı gösterilmiştir. Yeterli beslenme sağlanamıyorsa geçici olarak nazogastrik sonda, uzun süreli gereksinimde perkütan gastrostomi düşünülür. Ancak beslenme sondasının aspirasyonu tümüyle önlemediği; tükürük ve reflü kaynaklı aspirasyonun sürdüğü bilinmelidir.

İlerleyici nörolojik hastalıklarda beslenme desteğine ilişkin kararların erken dönemde, hasta karar verebilecek durumdayken tartışılması önerilir. İleri demansta sonda ile beslenmenin sağkalımı uzatmadığı ve aspirasyonu azaltmadığı gösterilmiştir; bu hastalarda dikkatli el ile besleme ve konfor odaklı yaklaşım öne çıkar.

Eş anlamlılar

• Yutma güçlüğü

İlgili terimler

• Aspirasyon
• Bulbar tutulum
• İnme
• Gastroözofageal reflü
• Malnütrisyon