Asfiksi
Asfiksi (İng. asphyxia; Yun. a- "yokluk" + sphyxis "nabız"), oksijen sunumunun ve karbondioksit atılımının birlikte engellenmesi sonucu hipoksi ile hiperkapninin bir arada geliştiği; solunumun mekanik, çevresel ya da işlevsel nedenlerle yetersiz kalmasından kaynaklanan ve müdahale edilmezse bilinç kaybı, kardiyak arrest ve ölümle sonuçlanan durumdur.
Etimoloji
Yunanca olumsuzluk öneki a- ile sphyxis (nabız, atım; sphyzein "atmak, çarpmak" fiilinden) sözcüklerinden oluşur ve sözcük anlamıyla "nabızsızlık" demektir; antik dönemde ölümün nabzın durmasıyla tanındığı gözlemine dayanan bu adlandırma, zamanla anlam kayması geçirerek boğulma ve havasız kalmayı ifade eder olmuştur.
Klinik bağlam
Asfiksi tek bir hastalık değil, ortak son yolu paylaşan geniş bir mekanizma yelpazesinin şemsiye kavramıdır: havayolunun mekanik tıkanması (yabancı cisim aspirasyonu, üst havayolu obstrüksiyonu, dilin geriye düşmesi, yumuşak cisimle ağız-burun kapanması), boyna dıştan bası (asılma, ip ve elle boğma), göğüs hareketlerinin kısıtlanması (travmatik ve pozisyonel asfiksi, kalabalık ezilmeleri), solunan havada oksijenin yetersizliği (kapalı ortamlar, yüksek irtifa, inert gazlarla yer değiştirme), suda boğulma, hücresel oksijen kullanımının bozulması (karbonmonoksit ve siyanür zehirlenmesi) ile solunum kaslarının ve merkezinin yetmezliği (nöromüsküler hastalıklar, opioid aşırı dozu, status epileptikus).[1] Patofizyolojide kombine hipoksi-hiperkapni sempatik deşarj, taşikardi ve hipertansiyonla başlar; sürerse bradikardi, hipotansiyon, bilinç kaybı ve tipik olarak nabızsız elektriksel aktivite ya da asistoli ile arrest gelişir; beyin oksijensizliğe en duyarlı organ olduğundan sağ kalanlarda hipoksik-iskemik ensefalopati başlıca sekeldir. Asfiksiyel arrest, kardiyak kökenli arrestten farklı olarak hipoksinin öncelikli düzeltilmesini gerektirir; bu nedenle resüsitasyonda ventilasyonun erken sağlanması özel önem taşır ve boğulmada beş kurtarıcı solukla başlanması önerilir.[2] Adli tıpta asfiksi bulguları (peteşiyal kanamalar, konjonktival kanama, siyanoz, boyun bulguları) ölüm nedeninin belirlenmesinde önem taşır ancak özgüllükleri sınırlıdır ve tanı olay yeri, öykü ve otopsi bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur. Perinatal dönemde doğum asfiksisi, plasental gaz değişiminin bozulmasıyla gelişir ve yenidoğanda hipoksik-iskemik ensefalopatinin başlıca nedenidir; Apgar skoru, kordon kan gazı ve klinik bulgularla değerlendirilir.[3] Klinik yönetim nedene yöneliktir: havayolu tıkanıklığında Heimlich manevrası ve ileri havayolu girişimleri, ortam kaynaklı asfikside kazazedenin güvenli ortama alınması ve yüksek akımlı oksijen, karbonmonoksit zehirlenmesinde %100 oksijen ve seçilmiş olgularda hiperbarik oksijen tedavisi uygulanır.
Eş anlamlılar
- Boğulma (mekanizmaya göre örtüşen halk kullanımı)
- Sufokasyon (havasız kalma; kısmen örtüşen terim)
- Asfiksiyasyon
İlgili terimler
- Yabancı cisim aspirasyonu
- Üst havayolu obstrüksiyonu
- Hipoksik-iskemik ensefalopati
- Hipoksi
- Hiperkapni
- Kardiyak arrest
Kaynaklar
- ↑ Saukko P, Knight B, Knight's Forensic Pathology, 4. baskı, CRC Press, 2016.
- ↑ Soar J, Böttiger BW, Carli P ve ark., European Resuscitation Council Guidelines 2021: Adult advanced life support, Resuscitation, 2021.
- ↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.