Doğum kontrolü
Doğum kontrolü (İng. contraception), istenmeyen gebeliğin önlenmesine yönelik yöntemlerin ortak adıdır.
Etimoloji
Türkçe doğum sözcüğü ile kontrol sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Yöntemler etkinliklerine göre sıralanır. En etkili grup, kullanıcı hatasına açık olmayan uzun etkili geri döndürülebilir yöntemlerdir: rahim içi araçlar ve deri altı implantlar. Bunları hormonal yöntemler, ardından engel yöntemleri ve doğal yöntemler izler.[1]
Kusursuz kullanım ile gerçek kullanım arasındaki fark, seçimin temel belirleyicisidir. Hap gibi günlük kullanım gerektiren yöntemlerde bu fark belirgindir; uzun etkili yöntemlerde ise neredeyse yoktur. Bu nedenle danışmanlıkta uzun etkili yöntemler öncelikle sunulur.
Kombine hormonal yöntemler, östrojen ve progestin içerir. Yumurtlamayı baskılayarak etki gösterir; ayrıca adet düzensizliği, ağrılı adet ve akne üzerinde olumlu etkileri vardır. Uzun dönemde over ve endometrium kanseri riskini azalttıkları gösterilmiştir.
Bu yöntemlerin en önemli riski venöz tromboembolidir. Risk, sigara içen ve otuz beş yaş üstündeki kadınlarda belirgin biçimde artar; bu grup için kombine yöntemler uygun değildir. Bu kural kesindir.
Bir diğer kesin sınırlama, auralı migrendir; bu hastalarda kombine yöntemler inme riskini artırır ve kullanılmaz. Bu ayrımın atlanması sık görülen bir hatadır.
Yalnızca progestin içeren yöntemler — hap, enjeksiyon, implant ve hormonlu rahim içi araç — bu risk gruplarında güvenle kullanılabilir; emzirme döneminde de uygundur.
Rahim içi araçlar iki türdür. Bakırlı araç hormon içermez ve uzun süreli koruma sağlar; adet kanamasını artırabilir. Hormonlu araç ise kanamayı azaltır ve ağır adet kanaması tedavisinde de kullanılır.
Yerleştirme sırasında enfeksiyon riski geçicidir; uzun dönemde pelvik inflamatuar hastalık riskini artırmadığı gösterilmiştir. Bu, geçmişten kalan yaygın bir yanlış inanıştır.
Araç varlığında gebelik oluşursa, dış gebelik olasılığı göreli olarak yüksektir; bu nedenle gebelik testi pozitif olan kullanıcıda değerlendirme acildir.
Acil korunmada seçenekler hormonal haplar ve bakırlı rahim içi araçtır. Bakırlı araç en etkili yöntemdir ve ayrıca sürekli korunma sağlar. Etkinlik zamanla azaldığından olabildiğince erken uygulanmalıdır.
Bu yöntemlerin gebeliği sonlandırmadığı, yalnızca oluşmasını engellediği açıkça anlatılmalıdır.
İlaç etkileşimi önemli bir konudur. Enzim uyarıcı ilaçlar — rifampisin, bazı antiepileptikler, bazı antiretroviraller ve sarı kantaron — hormonal yöntemlerin etkinliğini azaltır. Bu durumda etkilenmeyen yöntemler tercih edilir.
Hiçbir hormonal ya da rahim içi yöntem, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korumaz; bu nedenle riskli durumlarda kondom ile birlikte kullanım — ikili korunma — önerilir.
Danışmanlık, kişinin tercihleri, yaşam koşulları ve tıbbi uygunluk ölçütleri gözetilerek yapılmalıdır.
Eş anlamlılar
- Kontrasepsiyon
- Gebelikten korunma
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hoffman BL ve ark., Williams Gynecology, 4. baskı, 2020.