Hipotalamus

Hipotalamus (İng. hypothalamus; Yun. hypo- "altında" + thalamos "iç oda"), talamusun altında yer alan, iç dengenin düzenlenmesinden sorumlu beyin bölgesidir. Sinir sistemi ile endokrin sistem arasındaki bağlantı noktasıdır.

Etimoloji

Yunanca hypo (altında) ön eki ile iç oda anlamındaki thalamos sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Küçük hacmine karşın işlevsel yükü çok geniştir. Vücut sıcaklığının, su ve elektrolit dengesinin, açlık ve tokluğun, uyku-uyanıklık döngüsünün, cinsel işlevlerin, stres yanıtının ve otonom sinir sisteminin düzenlenmesinde merkezî rol oynar. Hipofiz beziyle iki ayrı yoldan bağlantı kurar: arka lobla doğrudan sinirsel bağlantı — antidiüretik hormon ve oksitosin buradaki nöronlarda üretilir ve akson yoluyla taşınır —, ön lobla ise portal damar sistemi aracılığıyla salgılatıcı ve baskılayıcı hormonlar üzerinden.

Sıcaklık düzenlemesi, klinikte en görünür işlevlerdendir. Ön bölge ısı kaybını, arka bölge ısı üretimini yönetir. Ateşte enflamatuvar aracılar hedef sıcaklığı yükseltir; hipertermide ise hedef normaldir ancak ısı atılamaz. Bu ayrım, antipiretiklerin yalnızca birinde etkili olmasının nedenidir. Hipotalamik lezyonlarda merkezî ateş ya da hipotermi görülebilir; enfeksiyon dışlandıktan sonra düşünülmelidir.

Su dengesinde ozmoreseptörler plazma ozmolalitesindeki küçük değişiklikleri algılar; susama duygusunu ve antidiüretik hormon salgısını uyarır. Bu eksenin bozulması iki uçta hastalık yaratır: hormon eksikliğinde santral diabetes insipidus — bol seyreltik idrar, susama ve hipernatremi —, uygunsuz salgılanmasında ise hiponatremi. Susama merkezinin hasarlandığı adipsik tablolar özellikle güçtür; hasta susamadığı için su alımını kendiliğinden düzenleyemez ve sıvı planının dışarıdan yapılması gerekir.

Diğer eksenlerin bozulması hipofiz hormonlarının eksikliğine yol açar: kortizol ekseninde adrenal yetmezlik, tiroit ekseninde santral hipotiroidi, gonadal eksende hipogonadizm ve büyüme hormonu eksikliği. Santral hipotiroidide TSH'nin düşük ya da uygunsuz normal olması nedeniyle yalnızca TSH bakılması tanıyı atlatır; serbest T4 ile birlikte değerlendirme zorunludur — sık karşılaşılan bir laboratuvar tuzağıdır.

Nedenler arasında tümörler — kraniyofarenjiyom, germinom, hipotalamik gliom, hipofiz adenomunun yayılımı —, travmatik beyin hasarı, subaraknoid kanama, cerrahi ve radyoterapi, infiltratif hastalıklar — sarkoidoz, histiyositoz, hemokromatoz —, enfeksiyonlar, otoimmün hipofizit ve bağışıklık denetim noktası inhibitörlerine bağlı tablolar bulunur. Doğuştan sendromlar arasında Prader-Willi ve Kallmann sendromları sayılır.

Klinik tabloda hormonal eksikliklerin yanı sıra iştah ve kilo değişiklikleri — hipotalamik obezite ya da kaşeksi —, uyku bozuklukları ve gündüz aşırı uykululuk, davranış değişiklikleri, sıcaklık düzenleme bozukluğu ve otonom kararsızlık görülür. Kitle etkisiyle baş ağrısı ve optik kiazma basısına bağlı görme alanı kaybı ortaya çıkabilir.

Değerlendirmede hipofiz eksenlerinin tümü incelenir, manyetik rezonans görüntülemeyle bölge değerlendirilir ve görme alanı testi yapılır. Sıvı-elektrolit bozukluğunda hacim durumu, idrar ve plazma ozmolalitesi ile idrar sodyumu birlikte yorumlanır; nöroşirürji sonrası dönemde diabetes insipidus, uygunsuz antidiüretik hormon salgılanması ve serebral tuz kaybı ayrımı özel dikkat gerektirir — hacim durumu bu ayrımın anahtarıdır.

Tedavi eksik hormonların yerine konması ve altta yatan nedene yönelik girişimlerdir. Replasmanda sıralama önemlidir: eşlik eden adrenal yetmezlik varlığında glukokortikoid, tiroit hormonundan önce başlanmalıdır; aksi hâlde adrenal kriz tetiklenebilir. Diabetes insipidusta desmopressin kullanılır ve sıvı dengesi yakından izlenir.

Yoğun bakımda hipotalamik işlev bozukluğu; açıklanamayan sıcaklık dalgalanmaları, dirençli sodyum bozuklukları, hipotansiyon ve uyanmada gecikme durumlarında akla getirilmelidir.

Eş anlamlılar

• Hypothalamus

İlgili terimler

• Hipofiz bezi
• Antidiüretik hormon
• Diabetes insipidus
• Hiponatremi
• Adrenal yetmezlik