Oksijen dissosiyasyon eğrisi
Oksijen dissosiyasyon eğrisi (İng. oxygen dissociation curve), hemoglobinin oksijen doygunluğu ile kandaki oksijen basıncı arasındaki ilişkiyi gösteren eğridir.
Etimoloji
Latince dissociare (ayırmak) fiilinden türeyen dissosiyasyon terimi ile eğri sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Eğri S biçimlidir. Bu biçim, hemoglobinin dört alt biriminin işbirlikçi davranışından kaynaklanır: ilk oksijen molekülünün bağlanması, sonrakilerin bağlanmasını kolaylaştırır. Böylece akciğerde yüklenme, dokularda ise bırakma verimli hale gelir.[1]
Eğrinin biçiminin iki klinik sonucu vardır. Üst bölümdeki düzlük, akciğerde oksijen basıncı belirgin biçimde düşse bile doygunluğun korunmasını sağlar; bu bir güvenlik payıdır. Dik bölüm ise dokularda küçük basınç değişiklikleriyle çok miktarda oksijenin bırakılmasını sağlar.
Bu ilişki, önemli bir klinik uyarı doğurur: üst düzlükte doygunluk değeri, oksijenlenmedeki bozulmayı gizler. Doygunluğun belirli bir eşiğin altına inmesi, aslında oksijen basıncının çok daha önce düşmeye başladığını gösterir. Bu nedenle nabız oksimetresi değerlerinin normal görünmesi güven vermemelidir; oksimetre eğrinin dik bölümüne inildiğinde hızla düşer ve klinik kötüleşme ani görünür.
Eğri, çeşitli etkenlerle sağa ya da sola kayar. Sağa kayma, hemoglobinin oksijene eğiliminin azaldığını ve dokuya daha kolay bıraktığını gösterir; nedenleri asidoz, karbondioksit artışı, ısı yükselmesi ve 2,3-difosfogliserat artışıdır. Bu kayma, egzersiz yapan kasta ve ateşli hastada dokunun yararınadır ve Bohr etkisi olarak bilinir.
Sola kayma ise eğilimin arttığını ve bırakmanın güçleştiğini gösterir; alkaloz, karbondioksit düşüklüğü, hipotermi ve 2,3-difosfogliserat azalması buna yol açar. Fetal hemoglobin de sola kaymış eğriye sahiptir; bu, plasentadan oksijen alımını kolaylaştıran bir uyumdur.
Klinik açıdan kritik iki durum, eğriyi belirgin biçimde sola kaydırır. Karbon monoksit zehirlenmesinde hem taşıma kapasitesi düşer hem de kalan hemoglobin oksijeni bırakmaz; bu ikili etki, düşük düzeylerde bile ağır doku hipoksisi oluşturur. Methemoglobin varlığında da benzer bir etki görülür.
Bir diğer önemli durum, saklanmış kan ürünlerinde 2,3-difosfogliserat düzeyinin düşmesidir; taze verilen kan başlangıçta oksijeni yeterince bırakmaz. Bu etki, transfüzyondan saatler sonra düzelir.
Hipotermi de eğriyi sola kaydırır; bu nedenle soğutulan hastalarda doku oksijenlenmesi değerlendirilirken doygunluk değeri tek başına yeterli değildir.
Eğrinin yorumu, kan gazı değerlendirmesinin ayrılmaz parçasıdır. Ayrıca hesaplanmış doygunluk değerlerinin, anormal hemoglobin türevlerini dikkate almadığı unutulmamalıdır; bu durumlarda ko-oksimetre gerekir.
Anemide eğrinin biçimi değişmez; değişen, taşınan toplam oksijen miktarıdır. Bu ayrım sık karıştırılır.
Eş anlamlılar
- Oksijen ayrışma eğrisi
- Hemoglobin doygunluk eğrisi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.