Sarkopeni

Sarkopeni (İng. sarcopenia; Yun. sarx/sarkos "et, kas" + penia "yoksunluk, azlık"), iskelet kası kütlesi ile kas gücünün ilerleyici ve yaygın biçimde azalmasıyla tanımlanan kas hastalığıdır. Fiziksel performans düşüklüğü, düşme, kırık, bağımlılık ve mortalite artışıyla ilişkilidir ve güncel sınıflandırmalarda ayrı bir hastalık olarak kodlanır.

Etimoloji

Terim Yunanca "et, kas" anlamındaki sarx (tamlayan hali sarkos) ile "yoksunluk, azlık" anlamındaki penia sözcüklerinin birleşiminden oluşur; sözcük anlamıyla "kas yoksunluğu" demektir. Kavram 1989'da Irwin Rosenberg tarafından yaşlanmaya bağlı kas kaybını adlandırmak üzere önerilmiş, başlangıçta yalnızca kütle azalmasını ifade ederken zamanla tanımın merkezine kas gücü yerleşmiştir.

Klinik bağlam

Patofizyolojisi çok etkenlidir: motor ünite sayısının azalması ve denervasyon-reinervasyon döngüleri, tip II liflerin seçici atrofisi, mitokondriyal işlev bozukluğu, kronik düşük dereceli inflamasyon (inflamaging), anabolik direnç, protein alımının yetersizliği, fiziksel inaktivite, insülin direnci ve testosteron, büyüme hormonu ile D vitamini düzeylerindeki değişiklikler bir arada rol oynar. Sınıflandırmada birincil (yaşa bağlı) ve ikincil (hastalık, hareketsizlik veya yetersiz beslenmeye bağlı) sarkopeni ayrımı yapılır; süreye göre akut (<6 ay, çoğunlukla akut hastalık veya immobilizasyon sonrası) ve kronik (≥6 ay) biçimler tanımlanır. Kas kaybının obezite ile birlikte bulunduğu tabloya sarkopenik obezite, kanser ve ileri organ yetmezliklerinde inflamatuvar kaynaklı kayıp ile birlikte görülen sendroma ise kaşeksi adı verilir; bu kavramlar örtüşse de eş anlamlı değildir.

Güncel tanı algoritmalarında sıra kas gücünden başlar. Avrupa çalışma grubunun (EWGSOP2) yaklaşımında olgu bulma için SARC-F anketi kullanılır; el kavrama gücü veya sandalyeden kalkma testinde düşüklük saptanması sarkopeniyi "olası" kılar, kas kütlesi veya kalitesindeki azalmanın görüntüleme ile doğrulanması tanıyı kesinleştirir, düşük fiziksel performans (yürüme hızı, kısa fiziksel performans bataryası, kalk-yürü testi) ise ağır sarkopeniyi tanımlar. Kütle ölçümünde çift enerji X-ışını absorpsiyometrisi (DEXA) ve biyoelektrik impedans analizi yaygındır; bilgisayarlı tomografide üçüncü lomber vertebra düzeyindeki kas alanının ölçümü, kanser ve yoğun bakım popülasyonlarında opportünistik bir yöntem olarak kullanılır. Ultrasonografiyle kas kalınlığı ve pennasyon açısı ölçümü yatak başı izlemde giderek yer bulmaktadır. Ayırıcı tanıda hipotiroidi, miyopatiler, nörolojik hastalıklar, malignite, kronik böbrek ve kalp yetmezliği ile ilaçlara bağlı kas kaybı gözden geçirilmelidir.

Yönetimin temel taşı, kanıt düzeyi en yüksek olan progresif direnç egzersizidir; buna yeterli protein ve enerji alımını sağlayan beslenme desteği eşlik eder. Eksikliği saptanan olgularda D vitamini replasmanı, altta yatan hastalıkların tedavisi, polifarmasinin gözden geçirilmesi ve immobilizasyonun en aza indirilmesi bütüncül yaklaşımın parçalarıdır; sarkopeniye özgü, geniş kabul görmüş bir farmakolojik tedavi henüz bulunmamaktadır. Yoğun bakımda kritik hastalık, immobilite, inflamasyon ve katabolizmanın birleşmesiyle günler içinde belirgin kas kaybı gelişebilir; bu durum ventilatörden ayrılmayı zorlaştırır, deliryum ve uzamış yatış riskini artırır, erken mobilizasyon başlıca önleyici stratejidir. Cerrahi öncesi saptanan sarkopeni, postoperatif komplikasyon ve mortalitenin bağımsız öngördürücüsü olarak kabul edilir ve prehabilitasyon programlarının gerekçesini oluşturur.

Klinik tuzaklar açısından en sık hata, tanının yalnızca kas kütlesine dayandırılmasıdır; güç kaybı kütle kaybından hızlı ilerler ve prognozla daha güçlü ilişkilidir. Vücut kitle indeksi normal ya da yüksek olan hastalarda sarkopeni sıklıkla gözden kaçar; ödem, asit ve aşırı sıvı yüklenmesi biyoelektrik impedans ölçümlerini yanlış biçimde yükseltir. Ölçüm eşikleri popülasyona ve yönteme göre değiştiğinden farklı cihaz ve referans setleri arasında sonuçlar doğrudan karşılaştırılamaz. Sarkopeninin "yaşlanmanın kaçınılmaz sonucu" sayılıp müdahale edilmemesi yaygın bir yanılgıdır; benzer biçimde, yalnızca protein desteği verilip egzersiz eklenmemesi tedavinin etkinliğini büyük ölçüde sınırlar. Son olarak kırılganlık ile sarkopeni sık örtüşse de kırılganlık daha geniş, çok sistemli bir kavramdır ve ikisi birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Eş anlamlılar

• Kas kütlesi kaybı sendromu
• Yaşa bağlı kas erimesi

İlgili terimler

• Kırılganlık
• Kaşeksi
• Malnütrisyon
• Kas atrofisi
• Geriatrik değerlendirme
• Yoğun bakım kaynaklı güçsüzlük