Yanıtsız uyanıklık sendromu

Yanıtsız uyanıklık sendromu (İng. unresponsive wakefulness syndrome, UWS; eski adıyla vegetative state), ağır beyin hasarı sonrasında uyku-uyanıklık döngüleri, gözlerin açılması ve beyin sapı işlevlerinin korunduğu, buna karşın kendinin ve çevrenin farkında olmaya dair davranışsal bir kanıtın bulunmadığı kronik bilinç bozukluğudur.

Etimoloji

Türkçe "yanıtsız" ve "uyanıklık" sözcükleri ile Yunanca syndromē "birlikte koşma" sözcüğünden; İngilizce unresponsive wakefulness syndrome karşılığıdır. Terim, 1972'de Jennett ve Plum'ın Latince vegetare "canlandırmak, bitki gibi yaşamak" kökünden türettiği "vejetatif durum" adlandırmasının aşağılayıcı çağrışımları nedeniyle 2010'da Laureys ve Avrupa Bilinç Bozuklukları Görev Grubu tarafından önerilmiştir.

Klinik bağlam

Bilinç, uyanıklık (arousal) ve farkındalık (awareness) olmak üzere iki bileşenden oluşur; beyin sapı ve talamusun yükselen retiküler aktive edici sistemi uyanıklığı, korteks ile talamokortikal ağlar farkındalığı sağlar. Yanıtsız uyanıklık sendromunda birinci bileşen korunurken ikincisi kaybolmuştur; bu yönüyle hastanın gözlerinin kapalı olduğu ve uyanıklık döngülerinin bulunmadığı komadan ve tüm beyin işlevlerinin yitirildiği beyin ölümünden ayrılır. En sık nedenler travmatik beyin hasarı ile kardiyak arrest sonrası hipoksik-iskemik ensefalopatidir; daha nadiren geniş iskemik inme, intraserebral kanama, ensefalit ve nörodejeneratif hastalıkların son evresi sorumludur. Hastalar spontan soluk alır, gözlerini açar, uyku-uyanıklık döngüleri gösterir, yutkunma, öğürme, ağlama ya da gülümseme gibi refleks ve otomatik davranışlar sergileyebilir; ancak görsel takip, komut izleme, anlaşılır sözcük üretme ya da amaca yönelik hareket gibi farkındalık göstergeleri bulunmaz. Bu tür bulguların tutarsız da olsa bir ya da daha fazlasının gözlenmesi hastayı minimal bilinç durumuna taşır; farkındalık belirtilerinin en duyarlı saptanması için tekrarlanan yapılandırılmış değerlendirme (Coma Recovery Scale-Revised) gerekir, çünkü yatak başı rutin muayeneyle yanlış sınıflama oranı %40'a ulaşabilir.^[1] Fonksiyonel MR ve EEG temelli paradigmalar, davranışsal olarak yanıtsız görünen hastaların bir kısmında komutlara örtük bilişsel yanıt olduğunu göstermiştir ("bilişsel motor disosiyasyon"); bu bulgu prognoz ve etik tartışmalar açısından giderek önem kazanmaktadır. Sendrom bir aydan uzun sürdüğünde "süregen", travmatik nedenlerde 12 ay, travmatik olmayan nedenlerde 3 ay sonrasında geleneksel olarak "kalıcı" olarak nitelenmiştir; ancak güncel kılavuzlar geç iyileşmelerin bildirilmesi nedeniyle "kalıcı" terimi yerine "kronik" nitelemesini ve bireyselleştirilmiş prognoz değerlendirmesini önerir. Yönetim, ikincil komplikasyonların (aspirasyon, bası yaraları, kontraktürler, venöz tromboembolizm, otonomik fırtınalar) önlenmesi, beslenme desteği, uyarılmaya yönelik rehabilitasyon ve ailelerle prognoz ile bakım hedeflerinin düzenli olarak görüşülmesini kapsar.^[2]

Eş anlamlılar

Vejetatif durum (eski ve giderek terk edilen adlandırma)
Apalik sendrom (Almanca literatürde apallisches Syndrom)
UWS

İlgili terimler

Kaynaklar

↑ Giacino JT, Katz DI, Schiff ND ve ark., Practice guideline update recommendations summary: Disorders of consciousness: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology; the American Congress of Rehabilitation Medicine; and the National Institute on Disability, Independent Living, and Rehabilitation Research, Neurology, 2018.
↑ Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.

[1] Giacino JT, Katz DI, Schiff ND ve ark., Practice guideline update recommendations summary: Disorders of consciousness: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology; the American Congress of Rehabilitation Medicine; and the National Institute on Disability, Independent Living, and Rehabilitation Research, Neurology, 2018.

[2] Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, McGraw Hill, 2022.

[1]

[2]