İyonize

İyonize (İng. ionized; Yun. ion, giden), bir atom ya da molekülün elektrik yükü kazanmış durumudur.

Etimoloji

Yunanca ion (giden) sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Terim tıpta iki ana bağlamda kullanılır: maddelerin çözeltide yüklü hale geçmesi ve ışımanın atomlardan elektron koparacak enerjiye sahip olması.

Birinci bağlamda en önemli klinik uygulama kalsiyum ölçümüdür. Kandaki kalsiyumun yaklaşık yarısı albümine bağlıdır; biyolojik olarak etkin olan ise serbest, yüklü biçimdir. Bu nedenle toplam kalsiyum değeri, albümin düzeyi düşük hastalarda yanıltıcı biçimde düşük çıkar. Hipoalbüminemi varlığında düzeltme formülü kullanılır; ancak kritik hastada bu formül güvenilir değildir ve doğrudan serbest kalsiyum ölçümü gerekir. Bu ayrımın bilinmemesi, gereksiz kalsiyum tedavisine ya da gerçek eksikliğin gözden kaçmasına yol açar.

Serbest kalsiyum düzeyi pH'tan da etkilenir. Alkaloz, kalsiyumun albümine bağlanmasını artırarak serbest düzeyi düşürür; bu nedenle hiperventilasyon sırasında ağız çevresinde uyuşma ve el kaslarında kasılma görülür. Asidoz ise tersi yönde etki eder. Bu ilişki, hem klinik bulguların hem de laboratuvar yorumunun anlaşılmasını sağlar.

Masif kan transfüzyonu sırasında kan ürünlerindeki sitrat, kalsiyumu bağlayarak serbest düzeyi düşürür; sonuçta pıhtılaşma bozulur ve kalp kasılma gücü azalır. Bu nedenle yoğun transfüzyon sırasında serbest kalsiyum izlemi ve yerine koyma gerekir. Aynı sorun, sitrat kullanılan sürekli renal replasman tedavisinde de görülür.

İlaç bilimi açısından yüklü ve yüksüz biçimler önemlidir. Yalnızca yüksüz biçim hücre zarından geçebilir; bu nedenle ortamın pH'ı ilacın etkisini belirler. Lokal anesteziklerin iltihaplı, asidik dokuda etkisiz kalması bu düzenekle açıklanır; bu, apse drenajında sık karşılaşılan bir sorundur. Aynı ilke, zehirlenmelerde idrarın alkalileştirilerek ilacın atılmasının hızlandırılmasında kullanılır.

İkinci bağlamda, iyonlaştırıcı ışın canlı dokuda doğrudan ve dolaylı hasar oluşturur; su moleküllerinden üretilen serbest kökler DNA kırıklarına yol açar. Radyografi, bilgisayarlı tomografi, floroskopi, nükleer tıp incelemeleri ve radyoterapi bu ışımayı kullanır.

Zararlar iki grupta değerlendirilir: belirli bir eşiğin aşılmasıyla ortaya çıkan doku etkileri — deri hasarı, katarakt, kemik iliği baskılanması — ve eşiği bulunmayan, olasılığa dayalı kanser riski. İkinci grup, özellikle çocuklarda ve tekrarlayan incelemelerde önem taşır.

Korunma ilkeleri gerekçelendirme, en iyileştirme ve doz sınırlamasıdır. İncelemenin hasta yönetimini değiştirip değiştirmeyeceği sorusu, en etkili doz azaltma yöntemidir. Gebelikte inceleme gerekçesi ayrıca değerlendirilir; ancak yaşamsal tanıların ışın kaygısıyla ertelenmesi daha zararlıdır.

Manyetik rezonans ve ultrasonografi bu ışımayı kullanmaz; uygun olduğunda tercih edilirler.

Eş anlamlılar

• Yüklü
• İyonlaşmış

İlgili terimler

• Kalsiyum
• Hipokalsemi
• İyonlaştırıcı ışın
• Asit-baz dengesi
• Radyasyon güvenliği