Bulbus

Bulbus (İng. medulla oblongata; Lat. bulbus "soğan"), beyin sapının en alt bölümü olup ponsu omurilike bağlar. Solunum ve dolaşımın düzenlendiği yaşamsal merkezleri barındırır.

Etimoloji

Latince soğan anlamındaki bulbus sözcüğünden gelir; yapının şişkin görünümüne göndermedir. Tam anatomik adı medulla oblongata (uzamış ilik) biçimindedir.

Klinik bağlam

Bulbus, foramen magnum düzeyinde omurilikle sürekli olan, yukarıda pons ile sınırlanan yapıdır. Ön yüzünde piramitler yer alır; kortikospinal liflerin büyük bölümü burada karşı tarafa geçer — piramidal çaprazlaşma. Yanlarda alt zeytin çekirdekleri, arkada ise ince ve kamamsı çekirdekler bulunur; ikinci grup, dokunma ve derin duyu yollarının aktarma merkezidir ve buradan çıkan lifler karşı tarafa geçerek talamusa yönelir. Dördüncü ventrikülün alt yarısı bu düzeydedir. Dokuzuncu, onuncu, on birinci ve on ikinci kraniyal sinirler bulbustan çıkar; bu nedenle yutma, ses üretimi, dil hareketleri ve otonom işlevler burada düzenlenir.

Yaşamsal işlevlerin merkezi olması, yapıyı klinik açıdan benzersiz kılar. Solunum ritmini üreten nöron ağları ve karbondioksite duyarlı merkezî kemoreseptörler burada bulunur; bu kemoreseptörler, arteriyel karbondioksit basıncındaki artışa yanıt vererek solunum çabasını artırır. Aynı bölge kan basıncı ve kalp hızının refleks düzenlenmesini, kusma refleksini, öksürük, hapşırma, yutma ve öğürme reflekslerini yönetir.

Bulbus lezyonları hızla yaşamı tehdit eder. En bilinen tablo, vertebral arter ya da posterior inferior serebellar arter tıkanmasına bağlı gelişen lateral medüller sendromdur: aynı tarafta yüz duyusu kaybı, Horner sendromu, yutma güçlüğü, ses kısıklığı, denge bozukluğu; karşı tarafta gövde ve ekstremitede ağrı-ısı duyusu kaybı görülür. Kas gücü çoğunlukla korunur — bu ayrım tanısal ipucudur. Medial medüller sendromda ise karşı tarafta hemiparezi, derin duyu kaybı ve aynı tarafta dil güçsüzlüğü bulunur.

Progresif bulber felç, motor nöron hastalığının bulber çekirdekleri tutan biçimidir; konuşma bozukluğu, yutma güçlüğü, dil atrofisi ve fasikülasyonlarla seyreder. Buna karşılık kortikobulber yolların iki taraflı tutulumu psödobulber felç tablosunu doğurur; burada dil atrofisi bulunmaz, refleksler artmıştır ve duygusal kontrolsüz gülme-ağlama görülür. Ayrım, lezyonun üst ya da alt motor nöron düzeyinde olduğunu gösterdiği için önemlidir.

Bulber tutulumun ortak ve en tehlikeli sonucu havayolu güvenliğinin bozulmasıdır: öksürük refleksinin zayıflaması ve yutma bozukluğu aspirasyona, yineleyen pnömoniye ve solunum yetersizliğine yol açar. Bu nedenle bulber bulgusu olan hastada yutma değerlendirmesi yapılmadan oral alıma başlanmaması temel güvenlik kuralıdır. Guillain-Barré sendromu, miyastenia gravis, botulizm ve beyin sapı ensefalitleri de benzer tabloya yol açabilir.

Kafa içi basıncının kritik düzeye çıkmasıyla gelişen tonsiller herniasyonda serebellar tonsiller foramen magnumdan aşağı iterek bulbusa bası yapar; solunum düzensizliği, bradikardi ve ani solunum durması gelişir. Bu tablo, yüksek intrakraniyal basınç varlığında lomber ponksiyondan kaçınılmasının nedenidir. Kafa içi basınç artışının klasik göstergesi olan Cushing yanıtı — hipertansiyon, bradikardi ve düzensiz solunum — bulbus basısını yansıtır ve geç bir bulgudur.

Beyin ölümü değerlendirmesinde bulbus işlevlerinin yokluğu belirleyicidir: öksürük ve öğürme reflekslerinin bulunmaması ile apne testinde karbondioksit yükselmesine karşın solunum çabasının oluşmaması aranan bulgulardır. Bu değerlendirmenin geçerli olabilmesi için sedatif etkisi, hipotermi ve metabolik bozuklukların dışlanmış olması gerekir.

Türkçe tıp dilinde "bulber" sıfatı, bu yapıyla ilgili tutulumları belirtmek için kullanılır — bulber bulgular, bulber tutulum gibi. Aynı Latince kökten gelen bulbus oculi (göz küresi) terimiyle karıştırılmamalıdır.

Eş anlamlılar

• Medulla oblongata
• Soğanilik

İlgili terimler

• Beyin sapı
• Pons
• Kraniyal sinirler
• Apne testi
• Disfaji