Serebellum

Serebellum (İng. cerebellum; Lat. cerebellum "küçük beyin"), arka kafa çukurunda, beyin sapının arkasında yer alan ve hareketin koordinasyonu ile dengeden sorumlu yapıdır.

Etimoloji

Latince küçük beyin anlamındaki cerebellum sözcüğünden gelir; Türkçede beyincik olarak da anılır.

Klinik bağlam

Yapı iki yarımküre ve ortadaki vermisten oluşur; üç pedinkül aracılığıyla beyin sapına bağlanır. İşlevsel olarak üç bölüme ayrılır: vestibüler bağlantılı bölüm denge ve göz hareketlerini, orta hat bölümü gövde duruşu ve yürüyüşü, yan yarımküreler ise ekstremitelerin ince ve planlı hareketlerini düzenler. Serebellum hareketi başlatmaz; kortikal komut ile gerçekleşen hareketi karşılaştırıp düzelterek akıcı ve isabetli olmasını sağlar.

Klinik açıdan belirleyici bir kural, serebellar bulguların aynı tarafta ortaya çıkmasıdır; yolların çift çaprazlanması nedeniyle sağ serebellar lezyon sağ tarafta bulgu verir. Bu, karşı tarafta bulgu veren hemisferik lezyonlardan ayırt etmede kullanılır.

Bulgular ataksi başlığı altında toplanır: dengesiz ve ayakları açarak yürüme, gövde salınımı, ekstremitelerde hedefi aşma, ardışık hareketleri hızlı yapamama, niyet tremoru, konuşmanın kesik ve patlayıcı hâle gelmesi, göz hareketlerinde nistagmus ve sıçrayıcı takip. Kas gücü ve duyu korunur; bu özellik, güçsüzlükle giden tablolardan ayırt edicidir. Orta hat lezyonlarında gövde ataksisi ve yürüyüş bozukluğu öndeyken, yarımküre lezyonlarında ekstremite ataksisi belirgindir.

Damarlanma, üç serebellar arterle sağlanır. Serebellar infarkt ve kanama, klinik açıdan özel öneme sahiptir: baş dönmesi, bulantı, kusma ve dengesizlikle başladığından sıklıkla iç kulak kaynaklı vertigo sanılır. Bu ayrımın yapılamaması, ciddi ve önlenebilir bir hatadır. Ayırt edici bulgular arasında yürüyememe derecesinde dengesizlik, eşlik eden nörolojik bulgular, ani ve şiddetli baş ağrısı ile yatak başı göz hareketleri değerlendirmesinin merkezî örüntü göstermesi sayılır. Bilgisayarlı tomografi arka çukuru yeterince değerlendiremez; kuşku sürdüğünde difüzyon ağırlıklı manyetik rezonans gerekir.

Serebellar kanama ve geniş infarkt, arka çukurun dar bir boşluk olması nedeniyle hızla kitle etkisi yaratır: dördüncü ventrikülü bastırarak akut hidrosefaliye, beyin sapına bası yaparak tonsiller herniasyona yol açar. Bilinç düzeyinde bozulma acil uyarıdır. Bu tabloda cerrahi boşaltma ve gerektiğinde eksternal ventriküler drenaj yaşam kurtarıcıdır ve geciktirilmemelidir; bu, serebellar lezyonlarda cerrahinin en açık endikasyonudur.

Diğer nedenler arasında alkol kullanımına bağlı serebellar dejenerasyon — vermisin ön-üst bölümünü tutar ve yürüyüş ataksisi baskındır —, tiamin eksikliği ve Wernicke ensefalopatisi, multipl skleroz, kalıtsal ataksiler, paraneoplastik serebellar dejenerasyon, hipotiroidi, B12 vitamini eksikliği, ağır metaller ve ilaçlar bulunur. Fenitoin, lityum ve bazı kemoterapötikler doza bağlı ataksi yapar; lityum toksisitesinde ataksi erken uyarı bulgusudur.

Serebellumun yalnızca motor işlevle sınırlı olmadığı, dikkat, dil, yürütücü işlevler ve duygudurum düzenlenmesine de katkıda bulunduğu gösterilmiştir; posterior fossa cerrahisi sonrası, özellikle çocuklarda görülen serebellar mutizm bu geniş rolün klinik yansımasıdır.

Yoğun bakım ve anestezi açısından arka çukur cerrahisi özel dikkat gerektirir: oturur pozisyonda uygulanan girişimlerde venöz hava embolisi riski bulunur, beyin sapı yakınlığı nedeniyle hemodinamik dalgalanmalar görülür ve ameliyat sonrası dönemde ödem ile hidrosefali açısından yakın nörolojik izlem gerekir. Alt kraniyal sinirlerin etkilenmesi yutma güvenliğini bozabileceğinden, oral alıma başlamadan önce değerlendirme yapılmalıdır.

Eş anlamlılar

• Beyincik

İlgili terimler

• Beyin sapı
• Pons
• Ataksi
• Hidrosefali
• İnme