Aksonal dejenerasyon
Aksonal dejenerasyon (İng. axonal degeneration), sinir hücresi uzantısının yapısal bütünlüğünü yitirerek parçalanmasıdır. Periferik sinir hastalıklarının ve travmatik sinir yaralanmalarının temel patolojik süreçlerinden biridir.
Etimoloji
"Akson", Yunanca axon (eksen) sözcüğünden gelir ve hücre gövdesinden uzanan ana uzantıyı belirtir. "Dejenerasyon" ise Latince degenerare (bozulmak, niteliğini yitirmek) fiilinden türer.
Klinik bağlam
En iyi tanımlanmış biçim, akson kesintiye uğradığında kesinin distalinde gelişen Wallerian dejenerasyondur. Hücre gövdesinden gelen taşıma kesildiğinde akson, dakikalar-saatler içinde değil, belirli bir gecikmenin ardından parçalanır; bu gecikme, aksonun kendi içinde etkinleşen düzenli bir yıkım programına bağlıdır. Kalsiyum girişi ve proteazların etkinleşmesi iskeleti çözer, miyelin kılıf parçalanır, Schwann hücreleri ve makrofajlar artıkları temizler. Bu temizlik yalnızca bir yıkım değil, aynı zamanda yeniden büyüme için zemin hazırlama sürecidir: Schwann hücreleri çoğalarak boş kılıf içinde bir yol oluşturur ve yeniden büyüyen akson filizlerine kılavuzluk eder.[1]
Toksik, metabolik ve kalıtsal nöropatilerde ise farklı bir örüntü görülür. Burada akson bir noktadan kesilmez; enerji üretimi, aksonal taşıma ya da mitokondriyal işlev bozulduğu için en uzun aksonlar uçlarından başlayarak geriye doğru yitirilir. "Geriye ölüm" adı verilen bu süreç, klinikte neden belirtilerin önce ayak parmaklarında başladığını ve simetrik, uzunluğa bağımlı "eldiven-çorap" dağılımı gösterdiğini açıklar. Diabetes mellitus, alkol kullanımı, B12 vitamini eksikliği, üremi, kemoterapötikler ve ağır metaller bu mekanizmayla nöropati yapar.
Ayrım klinik açıdan belirleyicidir, çünkü iyileşme olasılığını doğrudan etkiler. Demiyelinizasyonda akson korunduğundan, miyelin onarıldığında işlev haftalar içinde büyük ölçüde geri döner. Aksonal hasarda ise yeniden büyüme günde yaklaşık bir milimetre hızla ilerler; bu nedenle proksimal bir yaralanmada hedef kasa ulaşma süresi aylar-yıllar alır ve bu süre içinde kas dokusu geri dönüşsüz biçimde erimişse işlevsel kazanım sınırlı kalır. Bağ dokusu kılıfların korunup korunmadığı da belirleyicidir: kılıflar sağlamsa akson doğru hedefe yönlenir, tümüyle kesilmiş sinirde ise cerrahi onarım olmadan anlamlı iyileşme beklenmez.
Değerlendirmede sinir iletim çalışması ve elektromiyografi temel araçlardır. Aksonal kayıpta bileşik kas aksiyon potansiyelinin genliği düşerken iletim hızı görece korunur; demiyelinizasyonda ise hız belirgin biçimde yavaşlar ve iletim bloğu görülür. Elektromiyografide denervasyon bulguları — fibrilasyon potansiyelleri — hasardan ancak iki-üç hafta sonra ortaya çıkar; bu nedenle çok erken yapılan inceleme yanıltıcı biçimde normal bulunabilir ve zamanlama tanısal doğruluk açısından önemlidir. İleri dönemde, komşu sağlam aksonların denerve lifleri yeniden innerve etmesiyle motor ünite potansiyelleri büyür ve uzar.
Yoğun bakım bağlamında kritik hastalık polinöropatisi, ağırlıklı olarak aksonal nitelikte bir tablodur; sepsis, çoklu organ yetmezliği, hareketsizlik ve hiperglisemi zemininde gelişir ve yoğun bakım kazanılmış güçsüzlüğünün sinir bileşenini oluşturur. Miyopatik bileşenle birlikte bulunduğunda ventilatörden ayırma güçleşir ve iyileşme aylar sürer.[2]
Yönetimin temeli, nedenin ortadan kaldırılması ve destekleyici bakımdır: glisemik denetim, vitamin eksikliklerinin giderilmesi, toksik maruziyetin kesilmesi, eklem hareket açıklığının korunması ve nöropatik ağrı tedavisi. Travmatik kesilerde erken cerrahi onarım, aksonun doğru yola girmesini sağlayarak sonucu belirgin biçimde iyileştirir.
Klinik tuzakların başında, elektrofizyolojik incelemenin çok erken istenmesi ve normal sonucun hasarı dışlamak için kullanılması gelir. Bir diğeri, uzun süreli iyileşme beklenirken kas erimesinin ve kontraktürlerin önlenmemesidir; sinir yeniden ulaştığında kas artık işlev göremeyecek durumda olabilir.
Eş anlamlılar
- Wallerian dejenerasyon (travmatik biçimi için)
- Akson kaybı