Apoptoz
Apoptoz (İng. apoptosis; Yun. apoptosis, düşme), hücrenin denetimli ve programlı biçimde ölmesidir.
Etimoloji
Yunanca apo (ayrılma) ve ptosis (düşme) sözcüklerinden türetilmiştir; yaprakların dökülmesine gönderme yapar.
Klinik bağlam
Süreç, enerji gerektiren ve genetik olarak düzenlenen bir programdır. Hücre büzüşür, çekirdek yoğunlaşır, DNA düzenli parçalara ayrılır ve hücre zarla çevrili cisimciklere bölünerek komşu hücrelerce yutulur.[1]
Bu düzenli seyir, hücre içeriğinin dışarı dökülmesini önler; bu nedenle iltihabi yanıt oluşmaz.
Bu özellik, doku nekrozundan temel farkıdır. Nekrozda hücre şişer, zar bütünlüğü kaybolur, içerik dışarı dökülür ve güçlü bir iltihabi yanıt ortaya çıkar.
İki yolak tanımlanmıştır. Dış yolak, ölüm almaçlarının uyarılmasıyla başlar; CD8 lenfositler ve doğal öldürücü hücreler bu yolu kullanır. İç yolak ise hücre içi hasar, DNA kırıkları ve büyüme etkeni yokluğunda mitokondri aracılığıyla harekete geçer.
Her iki yolak, kaspaz adı verilen enzim dizisinde birleşir.
Fizyolojik olarak gelişim sürecinde parmak aralarının açılmasında, bağışıklık sisteminde kendine tepki veren hücrelerin elenmesinde ve doku yenilenmesinde görev alır.
Bu ayıklama düzeneğinin bozulması otoimmüniteye zemin hazırlar.
Kanser biyolojisinde merkezî öneme sahiptir. Kanser hücreleri, apoptozdan kaçarak yaşamlarını sürdürür; p53 gibi tümör baskılayıcıların işlev kaybı ve antiapoptotik proteinlerin aşırı üretimi bu kaçışı sağlar.
Bu bilgi tedaviye dönüşmüştür. Kemoterapi ve radyoterapi etkilerini büyük ölçüde apoptozu tetikleyerek gösterir; ayrıca antiapoptotik proteinleri hedef alan ilaçlar geliştirilmiştir.
Kortikosteroidlerin lenfositler üzerindeki etkisi de bu düzeneğe dayanır; bu nedenle lenfoma tanısı konmadan steroid verilmesi, hücreleri eriterek patolojik tanıyı olanaksız kılar.
Tersine, aşırı apoptoz da hastalık nedenidir. Nörodejeneratif hastalıklarda sinir hücresi kaybı, iskemi-reperfüzyon hasarında hücre ölümü ve HIV enfeksiyonunda CD4 lenfosit kaybı bu süreçle ilişkilidir.
Kalp krizi ve inmede, iskemik alanın çevresindeki dokuda apoptoz sürer; bu, erken reperfüzyonun neden bu denli önemli olduğunu açıklar.
Etkisiz kan yapımı, talasemi ve miyelodisplastik sendromda öncül hücrelerin ilikte apoptoza uğramasıyla açıklanır; ilik dolu olmasına karşın kanda sitopeni görülür.
Anoikis, hücrenin dokusundan koptuğunda apoptoza uğramasıdır; kanser hücrelerinin bu programdan kaçması, metastaz yeteneğinin bir parçasıdır.
Eş anlamlılar
- Programlı hücre ölümü
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Kumar V ve ark., Robbins & Cotran Pathologic Basis of Disease, 10. baskı, 2020.