Böbrek koliği
Böbrek koliği (İng. renal colic; Yun. kolikos "kalın bağırsağa ait, sancı"), idrar yolunun tıkanmasına bağlı olarak ortaya çıkan, dalgalanan şiddette yan ağrısıdır. En sık nedeni üriner sistem taşlarıdır.
Etimoloji
Kolik sözcüğü Yunanca kolikos (sancı) kökeninden gelir; ağrının kramp tarzında dalgalanan niteliğini belirtir.
Klinik bağlam
Ağrının kaynağı, sanılanın aksine taşın kendisi değil, tıkanmanın üst tarafında yükselen basınçtır. Üreterin tıkanmasıyla idrar birikir, toplayıcı sistem gerilir ve prostaglandin aracılı enflamasyon gelişir; üreter düz kasının kasılmaları ağrının dalgalanan niteliğini oluşturur. Bu mekanizma, nonsteroid antienflamatuvar ilaçların neden etkili olduğunu açıklar: prostaglandin sentezini baskılayarak hem ağrıyı azaltır hem böbrek kan akımını ve idrar üretimini düşürerek basıncı hafifletir.[1]
Klinik tabloda ağrı ani başlar, yan ve böğürde yerleşir, kasığa, testise ya da labiumlara yayılır. Hasta yerinde duramaz ve sürekli pozisyon değiştirir; bu davranış, hareketsiz kalmayı yeğleyen periton irritasyonundan ayırt edicidir. Bulantı ve kusma sıktır. Taş üreterovezikal bileşkeye indiğinde sık idrara çıkma ve sıkışma hissi eklenir. Hematüri sık görülür ancak bulunmaması taşı dışlamaz.
Taş oluşumunda kalsiyum oksalat en sık türdür; kalsiyum fosfat, ürik asit, strüvit ve sistin taşları diğer türleri oluşturur. Risk etkenleri arasında düşük sıvı alımı, sıcak iklim, yüksek tuz ve hayvansal protein tüketimi, obezite, diabetes mellitus, hiperparatiroidizm, renal tübüler asidoz, gut, inflamatuar bağırsak hastalığı, bariatrik cerrahi ve bazı ilaçlar sayılır.
Değerlendirmede kontrastsız bilgisayarlı tomografi tanısal standarttır; taşın yerini, boyutunu, yoğunluğunu ve tıkanıklığın derecesini gösterir. Genç hastalarda ve gebelerde radyasyondan kaçınmak için ultrasonografi yeğlenir; düşük doz tomografi protokolleri de kullanılabilir. Laboratuvarda idrar incelemesi, böbrek işlev testleri ve enfeksiyon kuşkusunda idrar kültürü alınır.
Ayırıcı tanı hayati önem taşır. Yan ağrısı ile başvuran hastada abdominal aort anevrizmasının yırtılması, özellikle ileri yaşta ve ilk kez ağrı yaşayan kişide mutlaka düşünülmelidir; bu tablonun böbrek koliği sanılması klasik ve ölümcül bir hatadır. Diğer olasılıklar ektopik gebelik, over torsiyonu, apandisit, divertikülit, mezenter iskemisi, piyelonefrit ve testis torsiyonudur.
Acil girişim gerektiren durumlar açıkça tanımlanmıştır: tıkanmaya eşlik eden enfeksiyon — ateş, lökositoz, idrarda enfeksiyon bulguları —, tek böbrekte ya da iki taraflı tıkanma, ilerleyici akut böbrek hasarı ve dirençli ağrı. Enfekte ve tıkalı sistem ürolojik acildir; ürosepsise ilerleyebileceğinden gecikmeden dekompresyon — üreter stenti ya da perkütan nefrostomi — ve antibiyotik gerekir. Bu durumda taşa yönelik kesin tedavi ertelenir.
Komplike olmayan olgularda yönetim ağrı denetimi ve destekleyici tedavidir. Nonsteroid antienflamatuvarlar ilk seçenektir; böbrek işlevi bozuk hastalarda ve gebelikte seçim değişir. Küçük taşların kendiliğinden düşme olasılığı yüksektir; medikal atım tedavisi olarak alfa blokerlerin özellikle distal üreterdeki daha büyük taşlarda yararlı olduğu gösterilmiştir. Agresif sıvı yüklemesinin atımı hızlandırdığına ilişkin kanıt bulunmamaktadır.
Düşmeyen ya da girişim gerektiren taşlarda seçenekler beden dışı şok dalga litotripsi, üreteroskopi ve lazerle parçalama, perkütan nefrolitotomidir; seçim taşın boyutuna, yerine, bileşimine ve hasta özelliklerine göre yapılır.
İkincil korunma, yineleme oranı yüksek olduğu için tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Yeterli sıvı alımı en etkili önlemdir; tuz kısıtlaması, hayvansal protein alımının azaltılması ve normal kalsiyum alımının sürdürülmesi önerilir — kalsiyumun kısıtlanması oksalat emilimini artırarak taş riskini yükseltir, bu yaygın bir yanlış anlamadır. Yineleyen olgularda metabolik değerlendirme ve taş analizine göre hedefe yönelik tedavi uygulanır.[2]
Eş anlamlılar
- Renal kolik
- Böbrek taşı ağrısı