Malnütrisyon
Malnütrisyon (İng. malnutrition; Lat. malus "kötü" + nutrire "beslemek"), besin ögelerinin alımı, emilimi ya da kullanımındaki dengesizlik sonucu vücut bileşiminin ve işlevlerinin bozulmasıdır. Hem yetersiz hem aşırı beslenmeyi kapsayan üst kavramdır.
Etimoloji
Latince kötü anlamındaki malus ile beslemek anlamındaki nutrire sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Klinik uygulamada terim çoğunlukla yetersiz beslenme karşılığında kullanılır. Üç ana mekanizma tanımlanır: alımın azalması — iştahsızlık, yutma güçlüğü, bilinç bozukluğu, ağız-diş sorunları, yoksulluk —, emilimin bozulması — çölyak hastalığı, kısa bağırsak sendromu, pankreas yetersizliği, inflamatuar bağırsak hastalığı — ve gereksinimin artmasıyla birlikte yıkımın hızlanması. Üçüncü grup, hastalıkla ilişkili malnütrisyonun temelini oluşturur: enflamasyon, kas proteinlerinin yıkımını artırır, iştahı baskılar ve verilen besinin etkin biçimde kullanılmasını engeller. Bu nedenle kanser, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, kalp yetersizliği, kronik böbrek hastalığı, siroz ve kronik enfeksiyonlarda kaşeksi tablosu gelişir; bu tablo yalnızca kalori vermekle geri döndürülemez.[1]
Malnütrisyon, hastanede yatan hastalarda sık görülür ancak yeterince tanınmaz. Yara iyileşmesini geciktirir, enfeksiyon riskini artırır, kas gücünü ve solunum kaslarının işlevini azaltarak mekanik ventilasyondan ayrılmayı güçleştirir, bası yarası ve düşme riskini yükseltir, hastanede kalış süresini ve ölüm oranını artırır. Obez hastada da bulunabileceği — kas kütlesi azalmış ancak kilosu yüksek hastalarda sarkopenik obezite — göz ardı edilmemelidir; kilo tek başına yeterli bir ölçüt değildir.
Değerlendirme, tarama ve tanı olarak iki aşamalıdır. Yatışta doğrulanmış tarama araçları kullanılır; risk saptanan hastada ayrıntılı değerlendirme yapılır. Güncel yaklaşımda tanı, istem dışı kilo kaybı, düşük vücut kitle indeksi ve azalmış kas kütlesi gibi fenotipik ölçütlerden en az birinin, azalmış besin alımı ya da hastalık yükü/enflamasyon gibi etiyolojik ölçütlerden en az biriyle birlikte bulunmasına dayanır.[2] Albümin ve prealbümin düzeyleri beslenme durumunun göstergesi değildir; enflamasyon ve hacim değişikliklerinden etkilenen negatif akut faz proteinleridir. Bu değerlere dayanarak beslenme kararı verilmesi yaygın bir hatadır. El kavrama gücü, kas kütlesinin ölçümü ve işlevsel değerlendirme daha bilgi vericidir.
Yönetimde basamaklı yaklaşım benimsenir. Ağızdan alım desteklenir, öğün düzeni ve kıvamı hastaya uyarlanır, gerekirse oral besin destekleri eklenir. Ağızdan yeterli alınamıyorsa ve sindirim sistemi çalışıyorsa enteral beslenme yeğlenir; bağırsak bütünlüğünü koruduğu ve komplikasyonu daha az olduğu için önceliklidir. Enteral yol kullanılamıyor ya da yetersiz kalıyorsa parenteral beslenme uygulanır. Kritik hastada erken dönemde ölçülü kalori hedefleri benimsenir; aşırı beslenmenin hiperglisemi, karaciğer işlev bozukluğu ve enfeksiyon riskini artırdığı gösterilmiştir. Protein alımının yeterliliği ve mobilizasyonla birlikte uygulanması, kas kaybının azaltılmasında belirleyicidir.[3]
Uzun süre aç kalmış hastada beslenmeye başlanırken yeniden beslenme sendromu riski gözetilir: insülin salgısının artmasıyla fosfat, potasyum ve magnezyum hücre içine kayar; ağır hipofosfatemi, aritmi, solunum yetersizliği, nöbet ve ölüm gelişebilir. Bu nedenle riskli hastada beslenme düşük hızda başlatılır, elektrolitler yakından izlenip yerine konur ve tiamin verilir — Wernicke ensefalopatisinden korunmak için tiaminin karbonhidrat yüklemesinden önce uygulanması gerekir.
Beslenme desteğinin yalnızca kalori sağlamakla sınırlı olmadığı, altta yatan hastalığın tedavisi, ağrı ve bulantı denetimi, ağız bakımı, fizik tedavi ve yutma rehabilitasyonuyla birlikte yürütülmesi gerektiği vurgulanır. Yaşamın sonuna yaklaşan hastalarda beslenme desteğinin hedefleri yeniden değerlendirilmeli, yarar sağlamayacak girişimlerden kaçınılmalıdır.
Eş anlamlılar
- Yetersiz beslenme
- Beslenme bozukluğu