Diyabet

Diyabet (İng. diabetes mellitus; Yun. diabainein, geçip gitmek + Lat. mellitus, ballı), insülin salgısındaki yetersizlik, insülin etkisindeki direnç ya da her ikisi nedeniyle kronik hiperglisemi ile seyreden metabolik hastalıktır.

Etimoloji

Yunanca diabainein (geçip gitmek) sözcüğü, hastalıktaki aşırı idrar çıkışını anlatır; Latince mellitus (ballı) ise idrarın tatlı olmasına gönderme yapar ve tabloyu diyabet insipidustan ayırır.

Klinik bağlam

Hastalık, düzeneğine göre sınıflandırılır. Tip 1 diyabette pankreas beta hücrelerinin otoimmün yıkımı sonucu mutlak insülin eksikliği vardır. Tip 2 diyabette ise insülin direnci ile giderek bozulan salgı birlikte bulunur ve olguların büyük çoğunluğunu oluşturur. Ayrıca gebelik diyabeti, tek gen bozukluklarına bağlı biçimler ve pankreas hastalıkları ile ilaçlara bağlı ikincil biçimler tanımlanmıştır.

Sınıflandırmada önemli bir tuzak, tanının yalnızca yaşa ve kiloya göre konmasıdır. Erişkin yaşta başlayan otoimmün diyabet, tip 2 sanılarak ağızdan ilaçlarla izlenir ve insüline geçiş gecikir. Tersine, obez ergenlerde tip 2 diyabet giderek daha sık görülmektedir. Bu nedenle atipik seyirde otoantikor ve C-peptit değerlendirmesi gerekir.

Tanı; açlık plazma glukozu, yükleme testi, hemoglobin A1c ya da belirtileri olan hastada rastgele ölçüm ile konur. Hemoglobin A1c'nin alyuvar ömrünü etkileyen durumlarda yanıltıcı olduğu unutulmamalıdır; hemoliz, kanama, kronik böbrek hastalığı, gebelik ve hemoglobinopati varlığında sonuç güvenilmez ve doğrudan glukoz ölçümü tercih edilir.

Klasik belirtiler çok su içme, çok idrara çıkma, çok yemek yeme ve kilo kaybıdır; ancak tip 2 diyabet uzun süre belirtisiz seyreder ve tanı anında komplikasyonlar başlamış olabilir.

Akut komplikasyonlar diyabetik ketoasidoz, hiperozmolar hiperglisemik durum ve hipoglisemidir. Ketoasidozda tedavinin temeli sıvıdır; insülin tek başına yetersizdir. İki kritik kural vardır: potasyum belirli bir eşiğin altındaysa insülin geciktirilir, çünkü insülin potasyumu hücre içine kaydırarak ölümcül hipokalemi yapar; ayrıca şeker normale yaklaştığında insülin kesilmez, şekerli sıvı eklenerek sürdürülür, çünkü asidoz henüz düzelmemiştir.

Belirli bir ilaç grubu kullanan hastalarda kan şekeri normale yakınken bile ketoasidoz gelişebilir; bu tablo yalnızca şeker değerine bakılarak dışlanamaz ve kolayca gözden kaçar.

Kronik komplikasyonlar mikrovasküler ve makrovasküler olarak ayrılır. Birinci grupta diyabetik retinopati, diyabetik nefropati ve diyabetik nöropati; ikinci grupta koroner arter hastalığı, inme ve periferik arter hastalığı yer alır. Zeminde uzun süreli hipergliseminin yol açtığı glikozillenme ve damar hasarı bulunur.

Nöropati nedeniyle iskemi sessiz seyredebilir; bu hastalarda miyokart enfarktüsü göğüs ağrısı olmadan, yalnızca nefes darlığı ya da bulantıyla ortaya çıkabilir. Aynı duyu kaybı, diyabetik ayak ülserlerinin de temel nedenidir; hasta yaralanmayı ve yanığı fark etmez. Bu nedenle ayak muayenesi ve bakım eğitimi tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

Yönetimde yaşam biçimi değişiklikleri temeldir. İlaç tedavisinde metformin çoğu hastada ilk seçenektir; günümüzde ise kalp ve böbrek yararı gösterilen ilaç grupları, yalnızca kan şekerine göre değil eşlik eden hastalıklara göre seçilmektedir. Bu yaklaşım, tedavinin şeker odaklı olmaktan çıkıp organ koruma odaklı hale gelmesini sağlamıştır.

Hedefler kişiselleştirilir; ileri yaşta, hipoglisemi farkındalığı azalmış ve beklenen yaşam süresi kısalmış hastalarda sıkı denetim zararlıdır. Ağır hastalarda çok sıkı kan şekeri denetiminin ölüm oranını artırdığı gösterilmiştir.

Hipoglisemi, tedavinin en tehlikeli yan etkisidir. Bilinç değişikliği olan her hastada kan şekeri ölçülmesi temel bir kuraldır; alkol etkisi ya da inme sanılarak atlanması önlenebilir beyin hasarının başlıca nedenidir. Beta bloker kullanan hastalarda uyarıcı belirtiler baskılanır, terleme ise korunur.

İzlemde göz muayenesi, idrarda albümin ölçümü, böbrek işlevleri, ayak muayenesi, lipid profili, kan basıncı denetimi ve aşılama yer alır.

Eş anlamlılar

• Şeker hastalığı
• Diyabetes mellitus

İlgili terimler

• İnsülin
• Tip 2 diyabet
• Diyabetik ketoasidoz
• Hipoglisemi
• Hemoglobin A1c