Tarama
Tarama (İng. screening), belirti vermemiş bir hastalığı ya da risk durumunu, belirtisiz kişilerde saptamaya yönelik sistematik incelemedir.
Etimoloji
Türkçe taramak eyleminden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Bir taramanın yararlı sayılabilmesi için belirli ölçütlerin karşılanması gerekir: hastalığın önemli bir sağlık sorunu olması, belirtisiz bir dönemin bulunması, erken tedavinin sonucu iyileştirmesi, testin kabul edilebilir ve yeterince doğru olması ve programın uygun maliyetli olmasıdır. Bu ölçütler, taramanın "erken tanı her zaman iyidir" varsayımına dayanmadığını gösterir.[1]
Taramanın zararları, yararları kadar dikkatle değerlendirilmelidir. Yanlış pozitif sonuçlar kaygı, ek girişimler ve komplikasyonlara yol açar. Yanlış negatif sonuçlar yanlış güven verir.
Aşırı tanı, en önemli kavramlardandır: kişinin yaşamı boyunca hiçbir zaman zarar vermeyecek bir hastalığın saptanması ve tedavi edilmesidir. Bu durum, gereksiz ameliyat, ışın tedavisi ve ilaç kullanımına yol açar. Tiroit kanseri taramalarında ve bazı prostat kanseri uygulamalarında bu sorun belirgin biçimde gösterilmiştir.
Değerlendirmede iki yanılgı türü bilinmelidir. Öncelik süresi yanılgısı, tanının erken konmasının yaşam süresini uzatmış gibi görünmesine yol açar; oysa ölüm zamanı değişmemiş olabilir. Süre yanılgısı ise yavaş seyirli hastalıkların taramada daha çok yakalanmasından kaynaklanır; bu da taramanın etkisini olduğundan iyi gösterir. Bu nedenle taramanın başarısı, yaşam süresiyle değil; hastalığa özgü ölüm oranındaki azalmayla ölçülür.
Yerleşik tarama uygulamaları arasında meme kanseri, serviks kanseri, kolorektal kanser, seçilmiş kişilerde akciğer kanseri, hipertansiyon, diyabet, lipid bozuklukları, hepatit C, HIV enfeksiyonu, yenidoğan metabolik hastalıkları ve işitme taraması bulunur.
Bazı taramalar belirli risk gruplarına özgüdür: ileri bağışıklık yetmezliğinde kriptokok antijen taraması, orak hücreli anemi olan çocuklarda inme riski için transkraniyal Doppler, Sjögren sendromunda lenfoma izlemi ve nakil hastalarında deri kanseri muayenesi.
Bir diğer önemli ilke, testin negatif ya da pozitif sonucunun tanı anlamına gelmemesidir; tarama testleri doğrulayıcı incelemelerle desteklenir. Doğum öncesi tarama testleri bunun tipik örneğidir ve tanısal sayılmaları sık yapılan bir hatadır.
Taramanın durdurulması da bir karardır; ileri yaşta ve beklenen yaşam süresi kısalmış kişilerde yararın ortaya çıkması için gereken süre dolmayacağından tarama sürdürülmez.
Karar, hastanın değerleri ve tercihleriyle birlikte verilmelidir; ortak karar verme, taramanın ayrılmaz parçasıdır.
Eş anlamlılar
- Tarama testi
- Skrining
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.