Yüksek irtifa
Yüksek irtifa (İng. high altitude), deniz seviyesinden belirgin biçimde yüksek, düşük atmosfer basıncına sahip bölgeleri tanımlayan terimdir.
Etimoloji
Türkçe yüksek sözcüğü ile Arapça kökenli irtifa sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Yükseklikte havadaki oksijen oranı değişmez; azalan atmosfer basıncı nedeniyle kısmi oksijen basıncı düşer. Bu ayrım, fizyolojinin temelidir ve sık karıştırılır.[1]
Vücut, düşen oksijen basıncına bir dizi uyumla yanıt verir. Solunum hızlanır; bu, karbondioksitin düşmesine ve solunumsal alkaloza yol açar. Böbrekler bikarbonat atarak dengeyi kurar. Alyuvarlarda 2,3-difosfogliserat artar ve dokuya oksijen bırakılması kolaylaşır. Günler-haftalar içinde eritropoietin artışıyla alyuvar yapımı hızlanır.
Akut dağ hastalığı, hızlı yükselmeye bağlı en sık tablodur. Baş ağrısı, bulantı, iştahsızlık, uykusuzluk ve halsizlikle seyreder. Yavaş çıkış, en etkili korunma yöntemidir; asetazolamid koruyucu olarak kullanılır.
Yüksek irtifa beyin ödemi, tablonun ağır biçimidir. Denge bozukluğu, davranış değişikliği ve bilinç bulanıklığı ortaya çıkar. Yürüyüşte dengesizlik, en erken uyarı bulgusudur.
Yüksek irtifa akciğer ödemi ise nefes darlığı, öksürük ve efor kapasitesinde belirgin azalmayla ortaya çıkar. Kalp kaynaklı akciğer ödeminden farklı olarak, zeminde hipoksiye bağlı düzensiz damar büzülmesi vardır.
Her iki ağır tabloda da tek kesin tedavi, gecikmeden alçak irtifaya inmektir. Oksijen, taşınabilir basınç odaları ve ilaç tedavileri destekleyicidir ancak inişin yerini tutmaz. İnişin ertelenmesi, en tehlikeli hatadır.
Bir diğer temel kural, belirtileri olan kişinin yükselmeye devam etmemesidir. "Alışırım" düşüncesiyle tırmanışın sürdürülmesi, ölümcül tablolara yol açar.
Korunmada kademeli yükseliş, uyum günleri, aşırı efordan kaçınma, yeterli sıvı alımı, alkol ve sedatiflerden uzak durma önerilir.
Belirli hastalıklar risk oluşturur: ağır kalp yetmezliği, koroner arter hastalığı, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, pulmoner hipertansiyon, orak hücreli anemi ve gebelik. Orak hücre taşıyıcılarında yüksekte krizler bildirilmiştir.
Uçak yolculuğunda kabin basıncı, orta düzey bir yüksekliğe karşılık gelir; bu nedenle sınırlı solunum yedeği olan hastalarda uçuş öncesi değerlendirme ve gerektiğinde oksijen desteği planlanır. Ayrıca yakın zamanda geçirilmiş pnömotoraks ve karın ameliyatları açısından bekleme süreleri gözetilir.
Sürekli yüksek irtifada yaşayanlarda kronik dağ hastalığı gelişebilir; aşırı polisitemi ve pulmoner hipertansiyonla seyreder.
Eş anlamlılar
- Yükseklik
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.