Yan etki
Yan etki (İng. side effect, adverse drug reaction), bir ilacın amaçlanan etkisi dışında ortaya çıkan istenmeyen etkisidir.
Etimoloji
Türkçe yan sözcüğü ile etki sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Yan etkiler iki ana gruba ayrılır. Doza bağlı ve öngörülebilir olanlar, ilacın bilinen farmakolojik etkisinin uzantısıdır; opioidlerin yaptığı kabızlık ve antikoagülanların yol açtığı kanama bu gruptadır. İkinci grup ise doza bağlı olmayan, kişiye özgü ve öngörülemeyen tepkimelerdir; ilaç alerjileri ve idiyosenkratik tepkimeler buraya girer.[1]
Bu ayrım yönetimi belirler. Birinci grupta doz azaltımı ya da destekleyici önlemler yeterlidir; ikinci grupta ilacın kesilmesi ve çoğu kez yeniden kullanılmaması gerekir.
Ağır tepkimelerin tanınması kritiktir. Anafilaksi, Stevens-Johnson sendromu, toksik epidermal nekroliz, ilaç ilişkili eozinofili ve sistemik belirtiler sendromu, nöroleptik malign sendrom, serotonin sendromu ve malign hipertermi acil tablolardır. Deri döküntüsüne mukoza tutulumu, deride ağrı, yüzde ödem, ateş ya da lenfadenopati eşlik ediyorsa ağır tepkime düşünülmelidir.
En sık yapılan hata, yeni ortaya çıkan bir belirtinin yeni bir hastalık sanılarak ek ilaçla tedavi edilmesidir. Bu reçeteleme çığı, özellikle yaşlılarda çoklu ilaç kullanımını doğurur. Yeni bir belirti ortaya çıktığında ilk soru, "bu bir ilaç yan etkisi olabilir mi?" olmalıdır.
Yaşlılarda risk artar; böbrek ve karaciğer işlevlerindeki azalma, vücut bileşimindeki değişiklikler ve merkezî sinir sistemine duyarlılık nedeniyle. Uygunsuz ilaç listeleri, bu grupta kaçınılması gereken ilaçları tanımlar.
Sık gözden kaçan yan etkiler arasında ilaç ateşi, ilaca bağlı böbrek hasarı, karaciğer enzim yüksekliği, hiponatremi, QT uzaması, ilaç kaynaklı lupus, kas yakınmaları ve bilişsel bozulma bulunur.
İlaç etkileşimi, yan etkilerin en sık önlenebilir nedenidir. Enzim engelleyici ve uyarıcı ilaçlar düzeyleri değiştirir; dar terapötik aralıklı ilaçlarda sonuç ağır olabilir.
Nedensellik değerlendirmesinde zamansal ilişki, ilacın kesilmesiyle düzelme, yeniden verildiğinde yinelenme, alternatif açıklamaların bulunmaması ve bilinen yan etki profili gözetilir.
Bildirim, ilaç güvenliğinin temelidir. Piyasa öncesi çalışmalar seyrek yan etkileri gösteremez; birçok ciddi sorun ancak yaygın kullanımdan sonra ortaya çıkmıştır. Bu nedenle kuşkulu tepkimelerin farmakovijilans sistemine bildirilmesi mesleki bir sorumluluktur.
Önlemede ilaç uyumlaması, gereksiz ilaçların kesilmesi, alerji kayıtlarının doğrulanması, doz ayarı ve hasta eğitimi etkilidir.
Eş anlamlılar
- İstenmeyen ilaç etkisi
- Advers etki
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.