Protein

Protein (İng. protein; Yun. proteios, birincil), amino asitlerin zincir biçiminde bağlanmasıyla oluşan, canlıların yapı ve işlevinde temel rol oynayan moleküldür.

Etimoloji

Yunanca proteios (birincil, en önemli) sözcüğünden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Moleküller yirmi farklı amino asitten oluşur; bunların bir bölümü vücutta üretilemez ve besinle alınması gerekir. Yapı dört düzeyde incelenir: dizilim, yerel katlanmalar, üç boyutlu biçim ve alt birimlerin bir araya gelmesi.

İşlevleri çok yönlüdür: enzim olarak tepkimeleri hızlandırır, yapı desteği sağlar, molekülleri taşır, hücre içi ve dışı iletişimi yürütür, bağışıklık savunmasında görev alır ve kasılmayı sağlar.

Katlanmanın bozulması hastalık nedenidir. Yanlış katlanmış proteinlerin birikmesi amiloidoz, Alzheimer hastalığı ve prion hastalıklarının temelini oluşturur. Prion hastalıklarında, yanlış katlanmış protein doğru katlanmış olanları da bozar; bu nedenle standart sterilizasyon yöntemleri etkisizdir.

Tek bir amino asit değişikliği ağır hastalığa yol açabilir; orak hücreli anemi, bu ilişkinin en çarpıcı örneğidir.

Klinikte plazma proteinleri ayrı bir öneme sahiptir. Albümin, onkotik basınçın büyük bölümünü sağlar ve birçok ilacı taşır. Düşük albümin düzeyi, çoğu kez beslenme yetersizliğinin değil iltihabın göstergesidir; bu nedenle yalnızca değeri yükseltmek amacıyla albümin verilmesi yararsızdır.

Albümin düşüklüğü laboratuvar yorumunu da bozar: toplam kalsiyum ve fenitoin düzeyleri yanıltıcı biçimde düşük görünür ve düzeltme gerekir. Ayrıca anyon açığı hesaplaması etkilenir.

Serum protein elektroforezi, protein bantlarını ayırarak tanı sağlar. Dar bir bantta artış tek kökenli hastalıkları — multipl miyelom ve monoklonal gamopatiler — düşündürür; yaygın artış ise kronik iltihabı gösterir.

İdrarda protein saptanması, böbrek hastalığının erken göstergesidir. Albümin atılımının artması, diyabetik nefropatinin en erken bulgusudur ve tedavi kararlarını değiştirir. Bu nedenle diyabet ve hipertansiyon hastalarında düzenli ölçüm önerilir.

Beslenme yetersizliğinde protein alımının azalması kas kaybına, bağışıklık işlevinde bozulmaya ve yara iyileşmesinde gecikmeye yol açar. Kritik hastalarda yeterli protein desteği, enerji desteği kadar önemlidir.

Buna karşılık karaciğer yetmezliği ve ileri kronik böbrek hastalığında protein alımının belirlenmesi ayrı değerlendirilir; hepatik ensefalopatide protein kısıtlamasının yararsız hatta zararlı olduğu gösterilmiştir. Bu, terk edilmiş bir uygulamadır.

Biyoteknolojik ilaçların çoğu protein yapısındadır; insülin, monoklonal antikorlar ve büyüme etkenleri bu gruptadır. Bu ilaçlar sindirilebildiklerinden ağızdan alınamaz ve enjeksiyonla uygulanır.

Eş anlamlılar

• Akkan maddesi

İlgili terimler

• Albümin
• Amino asit
• DNA
• Enzim
• Amiloidoz