Demir

Demir (İng. iron; Lat. ferrum), oksijen taşınması ve hücresel enerji üretimi için zorunlu olan eser elementtir.

Etimoloji

Türkçe demir sözcüğünden gelir; Latince karşılığı ferrumdur.

Klinik bağlam

Vücuttaki demirin büyük bölümü hemoglobin içinde bulunur; kalanı miyoglobinde, enzimlerde ve depo proteinlerinde yer alır. Depo biçimi ferritin, taşıyıcı biçimi ise transferrindir.

Emilim onikiparmak bağırsağında gerçekleşir ve sıkı biçimde düzenlenir; vücudun demiri atma yolu yoktur. Bu asimetri, aşırı yüklenmenin neden kolayca geliştiğini açıklar.

Emilimi düzenleyen ana hormon hepsidindir. Demir yeterli olduğunda ya da iltihap bulunduğunda üretimi artar ve emilimi ile makrofajlardan salınımı engeller. Bu düzenek, kronik hastalık anemisinin temelidir ve iltihabi hastalıklarda demir tedavisine yanıtsızlığı açıklar.

Besinlerde iki biçimde bulunur. Hayvansal kaynaklardaki heme bağlı demir kolay emilir; bitkisel kaynaklardaki biçim ise C vitamini ile emilimi artar, çay, kahve ve fitatlarla azalır.

Eksiklik, dünya genelinde en yaygın beslenme sorunudur ve demir eksikliği anemisine yol açar. Anemi gelişmeden önce de yorgunluk, huzursuz bacak sendromu ve egzersiz kapasitesinde azalma görülebilir.

Eksiklik saptandığında asıl soru nedendir. Erişkin erkekte ve menopoz sonrası kadında saptanan eksiklik, aksi gösterilene dek sindirim sistemi kanaması olarak değerlendirilir ve endoskopik inceleme yapılır. Yalnızca destek verilip nedenin araştırılmaması, gizli kolorektal kanser tanısının gecikmesine yol açar.

Diğer nedenler adet kanamalarının fazlalığı, çölyak hastalığı, mide ameliyatları, uzun süreli proton pompası inhibitörü kullanımı ve yetersiz alımdır.

Tedavide ağızdan demir çoğu hastada yeterlidir. Emilimin gün aşırı uygulamada daha yüksek olduğu gösterilmiştir; bu, hepsidin yanıtının azalmasına bağlıdır ve yan etkileri de azaltır. Damar içi biçimler, emilim bozukluğu, hoşgörüsüzlük, hızlı yerine koyma gereksinimi ve kronik böbrek hastalığı ile kalp yetmezliğinde kullanılır.

Kalp yetmezliğinde demir eksikliğinin, anemi olmasa bile egzersiz kapasitesini bozduğu ve damar içi tedavinin yarar sağladığı gösterilmiştir.

Aşırı yüklenme, kalıtsal hemokromatozda ve yinelenen kan transfüzyonunda gelişir. Demir kalp, karaciğer ve endokrin bezlerde birikerek kardiyomiyopati, siroz ve diyabete yol açar.

Talasemi hastalarında, transfüzyon almasalar bile bağırsak emiliminin artmasıyla yüklenme gelişebilir; bu, sık gözden kaçan bir noktadır.

Serbest demir, oksidatif hasara yol açar; bu nedenle bazı enfeksiyonlarda demir desteği zararlı olabilir. Aktif ve tedavi edilmemiş enfeksiyon sırasında damar içi demir uygulamasından kaçınılır.

Çocuklarda demir preparatlarının kazayla alınması, ağır zehirlenme nedenidir; ilaçların erişilemeyecek yerde saklanması gerekir.

Eş anlamlılar

• Ferrum

İlgili terimler

• Demir eksikliği anemisi
• Ferritin
• Hemoglobin
• Anemi
• Hemokromatoz