Botulizm
Botulizm (İng. botulism; Lat. botulus "sucuk"), Clostridium botulinum ve akraba türlerin ürettiği nörotoksinin nöromüsküler kavşakta asetilkolin salınımını engellemesiyle ortaya çıkan, simetrik inen gevşek felçle seyreden ağır zehirlenmedir. Solunum kaslarının tutulması yaşamı tehdit eder.
Etimoloji
Ad, Latince botulus (sucuk) sözcüğünden gelir; hastalık 19. yüzyılda Almanya'da bozulmuş sucuk tüketimine bağlı salgınlarla tanımlanmış ve "sucuk zehirlenmesi" olarak anılmıştır. Etken bakteri, sporlarının toprakta yaygın bulunduğu anaerop bir basildir.
Klinik bağlam
Toksin, sinir ucundaki vezikül füzyon proteinlerini (SNARE kompleksi) parçalayarak asetilkolinin sinaptik aralığa boşalmasını engeller. Etki presinaptiktir ve kalıcıdır; iyileşme, ancak yeni sinir uçlarının filizlenmesi ve kavşağın yeniden kurulmasıyla haftalar-aylar içinde gerçekleşir. Blokaj hem iskelet kasını hem otonom kolinerjik sinapsları tuttuğundan, tabloya kuru ağız, ileus, idrar retansiyonu ve ışık yanıtı bozulmuş geniş pupilla gibi antikolinerjik bulgular eşlik eder — bu birliktelik, tanıyı diğer gevşek felç nedenlerinden ayırmada değerlidir.[1]
Hastalığın başlıca biçimleri bulaş yoluna göre ayrılır. Besin kaynaklı botulizm, hazır toksin içeren yiyeceklerin — özellikle ev koşullarında uygunsuz konserve edilmiş sebzelerin — yenmesiyle ortaya çıkar. Yara botulizmi, sporların doku içinde çimlenip toksin üretmesiyle gelişir ve damar içi madde kullananlarda görülür. Süt çocuğu botulizminde ise yutulan sporlar henüz olgunlaşmamış bağırsak florasında çoğalır; bal, iyi bilinen bir spor kaynağıdır ve bu nedenle bir yaşından küçüklere verilmemesi önerilir. İyatrojenik olgular, kozmetik ya da tedavi amacıyla uygulanan toksinin yayılmasıyla ortaya çıkabilir.
Klinik tablo, tipik olarak kraniyal sinir bulgularıyla başlar ve aşağı doğru simetrik biçimde ilerler: çift görme, pitoz, ışık yanıtı zayıf geniş pupilla, dizartri, disfaji ve ardından boyun, gövde ve ekstremite güçsüzlüğü. Ateş yoktur, duyu korunur ve bilinç açıktır; bu üç özellik ayırıcı tanıda anahtardır. Süt çocuklarında tablo emmede zayıflık, kabızlık, zayıf ağlama ve baş kontrolünün kaybıyla ("floppy baby") ortaya çıkar.
Ayırıcı tanıda Guillain-Barré sendromu — özellikle Miller Fisher varyantı —, myastenia gravis, Lambert-Eaton miyastenik sendromu, kene felci, organofosfat zehirlenmesi ve beyin sapı olayları düşünülür. Elektrofizyolojide yüksek frekanslı yinelenen uyarımla bileşik kas aksiyon potansiyelinde artış görülmesi, presinaptik bir bozukluğu destekler ve Lambert-Eaton ile ortak bir bulgudur. Tanı, serum, dışkı, yara ya da şüpheli besinde toksinin gösterilmesiyle kesinleşir; ancak sonuçlar geç geldiğinden tedavi kararı klinik temelde verilir.
Yönetimin iki ayağı vardır. Birincisi ve prognozu belirleyeni destek bakımıdır: solunum kası gücünün yakından izlenmesi, gerektiğinde mekanik ventilasyon, beslenme desteği, venöz tromboemboli profilaksisi ve uzun süreli yoğun bakım gereksiniminin öngörülmesi. İkincisi, dolaşımdaki henüz bağlanmamış toksini etkisizleştiren antitoksin uygulamasıdır; erken verildiğinde felcin ilerlemesini durdurur, ancak bağlanmış toksinin etkisini geri çevirmez — bu nedenle gecikmeden uygulanması esastır. Yara botulizminde ayrıca yaranın cerrahi temizliği ve antibiyotik gerekir; besin kaynaklı ve süt çocuğu botulizminde antibiyotiklerin, özellikle aminoglikozitlerin nöromüsküler blokajı ağırlaştırabileceği akılda tutulur. Hastalık, halk sağlığı açısından bildirimi zorunludur ve olası bir salgının ya da kasıtlı yayımın işareti olabileceğinden ilgili birimlere ivedilikle haber verilir.[2]
Klinik tuzakların başında, bilinci açık ve ateşsiz bir hastada ilerleyici güçsüzlüğün ruhsal kökenli sanılması ya da inme olarak yorumlanması gelir. Bir diğeri, solunum yetmezliğinin sinsi gelişmesidir; karar, oksijen satürasyonuna değil solunum kası gücü ölçümlerinin eğilimine dayanmalıdır. Ayrıca hastaların blokaj nedeniyle nondepolarizan nöromüsküler blokerlere aşırı duyarlı olduğu, entübasyon planlanırken göz önünde bulundurulmalıdır.
Eş anlamlılar
- Botulinum zehirlenmesi
- Sucuk zehirlenmesi