Fiziksel soğutma
Fiziksel soğutma (İng. physical cooling), vücut sıcaklığını ilaç kullanmadan, ısı aktarım yollarıyla düşürme uygulamasıdır.
Etimoloji
Türkçe fiziksel sıfatı ile soğutma sözcüğünün birleşimidir.
Klinik bağlam
Yöntem, ısının iletim, taşınım, ışıma ve buharlaşma yollarıyla uzaklaştırılmasına dayanır. Uygulamada ılık suyla silme, buz torbaları, soğutma battaniyeleri, soğuk sıvı verilmesi ve damar içi soğutma kateterleri kullanılır.[1]
En kritik ayrım, uygulamanın ateşte mi yoksa hipertermide mi yapıldığıdır. Ateşte hipotalamustaki ayar noktası yükselmiştir; vücut bu yeni eşiği korumaya çalışır. Bu nedenle dışarıdan soğutma titremeyi tetikler, ısı üretimini ve oksijen tüketimini artırır ve hastayı rahatsız eder. Hipertermide ise ayar noktası normaldir; burada tek etkili tedavi fiziksel soğutmadır, çünkü ateş düşürücü ilaçlar işe yaramaz.
Bu ayrımın gözden kaçırılması, alanın en yaygın hatasıdır. Sıcak çarpması, malign hipertermi, nöroleptik malign sendrom ve serotonin sendromunda hızlı soğutma yaşam kurtarıcıdır. Sıcak çarpmasında en etkili yöntem, tüm vücudun buzlu suya daldırılmasıdır; hedef sıcaklığa ulaşana dek gecikmeden uygulanır. Malign hiperterminde ise soğutmaya ek olarak özgül ilaç tedavisi zorunludur.
Titreme, uygulamanın en önemli sorunudur. Isı üretimini kat kat artırarak soğutmayı etkisiz kılar, metabolik yükü ve kafa içi basıncı yükseltir. Bu nedenle soğutma sırasında titremenin önlenmesi tedavinin ayrılmaz parçasıdır; yüzey ısıtması, uygun ilaçlar ve gerektiğinde sedasyon kullanılır.
Hedefe yönelik sıcaklık yönetimi ayrı bir uygulamadır. Kardiyak arrest sonrası dolaşımı geri dönen ancak bilinci açılmayan hastalarda, sıcaklığın belirli bir düzeyde tutulması ve ateşin kesin biçimde önlenmesi nörolojik sonucu iyileştirir. Bu uygulamada asıl yararın çok düşük sıcaklıklardan değil, ateşin önlenmesinden kaynaklandığı yönünde kanıtlar güçlenmiştir.
Alkollü silme ve buzlu suya doğrudan temas, hastane koşullarında ateş için önerilmez; alkol emilimi ve deri damarlarının büzülmesi nedeniyle zararlıdır. Damar büzülmesi, ısının yüzeye taşınmasını engelleyerek soğutmayı paradoksal biçimde yavaşlatır.
İzlemde merkezî sıcaklık ölçümü zorunludur; koltuk altı ve alın ölçümleri hızlı değişimleri gecikmeli yansıtır. Soğutma sırasında elektrolit bozuklukları, bradikardi, ritim bozukluğu, pıhtılaşma bozukluğu, hiperglisemi ve enfeksiyon riski gözetilir. Yeniden ısınma yavaş ve denetimli olmalıdır; hızlı ısınma hipotansiyon ve hiperkalemiye yol açabilir.
Yenidoğanda perinatal asfiksi sonrası uygulanan denetimli soğutma, nörolojik hasarı azaltan yerleşik bir tedavidir; belirli zaman penceresinde başlanması gerekir.
Uygulamada deri bütünlüğünün korunması, donma yaralanmalarından kaçınılması ve bilinci kapalı hastada basınç noktalarının izlenmesi önemlidir.
Eş anlamlılar
- Dış soğutma
- Yüzey soğutması
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Vincent JL ve ark. (ed.), Textbook of Critical Care, 8. baskı, 2023.