Glukokortikoid
Glukokortikoid (İng. glucocorticoid), adrenal korteksten salgılanan ve glukoz metabolizması ile iltihabi yanıtı düzenleyen steroid hormon grubudur.
Etimoloji
Glukoz metabolizması üzerindeki etkisi ve adrenal korteks kökeni nedeniyle bu adı almıştır.
Klinik bağlam
Doğal hormon kortizoldür; salgısı hipotalamus-hipofiz-adrenal ekseniyle düzenlenir ve gün içinde belirgin bir ritim gösterir.[1]
Hormon, hücre içi almaca bağlanarak gen anlatımını değiştirir. Bu nedenle etkileri saatler içinde başlar; akut durumlarda hızlı etki beklenmemelidir.
Bu özellik, anafilakside neden adrenalinin yerini tutmadığını açıklar; steroidler geç etkili destek tedavisidir.
Metabolik etkileri glukoz üretiminin artması, insülin direncinin oluşması, protein yıkımı ve yağ dağılımının değişmesidir.
İltihabi yanıt üzerindeki etkileri sitokin üretiminin baskılanması, iltihabi hücrelerin toplanmasının engellenmesi ve damar geçirgenliğinin azaltılmasıdır.
İlaç olarak kullanılan biçimler, glukokortikoid ve mineralokortikoid etkinlik oranlarına göre ayrılır.
Hidrokortizon her iki etkinliği taşır ve adrenal yetmezlik tedavisinde tercih edilir; deksametazon mineralokortikoid etkinlik taşımaz ve bu tabloda tek başına yetersizdir.
Bu ayrımın gözden kaçması, adrenal krizde ciddi hatalara yol açar.
Kullanım alanları çok geniştir: iltihabi ve otoimmün hastalıklar, alerjik tepkimeler, astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı alevlenmeleri, organ nakli, hematolojik kanserler ve yerine koyma tedavisi.
Belirli durumlarda kanıta dayalı özgül kullanımları vardır. Bakteriyel menenjitte ilk antibiyotik dozundan hemen önce verilmesi, işitme kaybını azaltır.
Ağır Pneumocystis jirovecii pnömonisinde ve oksijen gerektiren COVID-19 hastalarında ölüm oranını azaltır.
Buna karşılık bazı durumlarda zararlıdır. Travmatik beyin hasarında ölüm oranını artırdığı gösterilmiştir; kriptokok menenjitinde gidişi kötüleştirir.
Psöriyaziste sistemik kullanım, kesildiğinde ağır alevlenmeye yol açar.
Bu karşıtlıklar, ilacın gerekçe gözetilmeden kullanılmaması gerektiğini gösterir.
Yan etkileri süre ve dozla artar: hiperglisemi, enfeksiyona yatkınlık, osteoporoz, kas erimesi, yara iyileşmesinde gecikme, katarakt, glokom, ruhsal değişiklikler, deri incelmesi ve avasküler nekroz.
Uzun süreli kullanımda eksen baskılanır; ani kesilme adrenal yetmezliğe yol açar. Bu nedenle azaltarak bırakma ve araya giren hastalıklarda stres dozu uygulanması gerekir.
Bu kuralın bilinmemesi, önlenebilir ölümlerin nedenidir.
Bir diğer önemli nokta, iltihabi bulguların baskılanmasıdır; ateş ve karın bulguları silik kalabilir, ciddi enfeksiyonlar gözden kaçabilir.
Uzun süreli kullanımda kemik koruması, gizli tüberküloz taraması ve Pneumocystis jirovecii pnömonisi korunması değerlendirilmelidir.
Eş anlamlılar
- Kortikosteroid
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Melmed S ve ark. (ed.), Williams Textbook of Endocrinology, 14. baskı, 2019.