Sempatik etkinlik
Sempatik etkinlik (İng. sympathetic activity), otonom sinir sisteminin uyarıcı kolunun işlevsel düzeyidir.
Etimoloji
Yunanca sympathes (birlikte etkilenen) sözcüğünden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Sistem, tehdit ve stres durumlarında bedeni etkinliğe hazırlar. Kalp hızını ve kasılma gücünü artırır, damarları büzer, bronşları genişletir, gözbebeğini büyütür, terlemeyi artırır, karaciğerden şeker salınımını uyarır ve sindirim işlevlerini baskılar. Aracıları noradrenalin ve adrenalindir.[1]
Etkinliğin akut artışı, kanama, ağrı, hipoksi, hipoglisemi, enfeksiyon ve korku durumlarında görülür. Bu yanıt koruyucudur; kan basıncını ve hayati organların kanlanmasını sürdürür.
Ancak bu telafi, klinik değerlendirmede önemli bir tuzak yaratır. Genç bir hastada kan kaybı ilerlerken kan basıncı uzun süre normal kalabilir; taşikardi, soğuk ve soluk uzuvlar ile kapiller geri dolum süresinin uzaması tek uyarıdır. Basıncın düşmesi geç bir bulgudur ve telafinin tükendiğini gösterir. Bu nedenle normal kan basıncı güven vermemelidir.
Ters yönde bir tuzak da vardır: beklenen sempatik yanıtın bulunmaması. Beta bloker kullanan hastalarda, kalp pili taşıyanlarda, ileri yaşta, diyabetik nöropatide ve omurilik yaralanmalarında taşikardi gelişmez. Ayrıca kanamada vagal yanıt nedeniyle paradoksal biçimde yavaş nabız görülebilir.
Aşırı etkinlik, birçok acil tablonun ortak özelliğidir: feokromositoma, tiroit fırtınası, alkol ve sedatif yoksunluğu, kokain ve uyarıcı madde kullanımı, serotonin sendromu ve nöroleptik malign sendrom. Bu tablolarda hipertansiyon, taşikardi, terleme, hipertermi ve huzursuzluk birlikte görülür.
Kokainle ilişkili göğüs ağrısında tek başına beta bloker kullanımından kaçınılması, karşılıksız kalan alfa etkisinin damar büzülmesini artırması nedeniyledir. Aynı ilke feokromositoma yönetiminde de geçerlidir: alfa blokaj sağlanmadan beta bloker verilmesi tehlikelidir. Bu sıralama kuralı, alanın en kritik bilgilerindendir.
Otonom disreflekside, yüksek düzeyli omurilik yaralanması olan hastada mesane dolgunluğu ya da kabızlık gibi basit bir uyaran, ani ve tehlikeli kan basıncı yükselmesine yol açar; ilk yaklaşım uyaranın ortadan kaldırılmasıdır.
Kronik aşırı etkinlik, kalp yetmezliği ve hipertansiyonda zararlıdır. Başlangıçta telafi sağlarken uzun dönemde kalp kasında yeniden biçimlenmeye ve gidişin kötüleşmesine yol açar. Bu nedenle beta blokerler ve ilgili ilaçlar, bu hastalıklarda yaşam süresini uzatır.
Bölgesel anestezi uygulamalarında sempatik blok, damar genişlemesi ve hipotansiyona yol açar; bu, nöroaksiyel yöntemlerin beklenen etkisidir.
Etkinliğin dolaylı ölçütleri arasında kalp hızı değişkenliği bulunur; azalması kötü gidişle ilişkilidir.
Eş anlamlılar
- Sempatik tonus
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Hall JE, Hall ME, Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology, 14. baskı, 2021.