Oksijen

Oksijen (İng. oxygen; Yun. oxys, keskin + genes, oluşturan), hücresel enerji üretimi için zorunlu olan renksiz ve kokusuz gazdır.

Etimoloji

Yunanca oxys (keskin, ekşi) ve genes (oluşturan) sözcüklerinden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Gaz, akciğerlerde kana geçer; büyük bölümü hemoglobine bağlanarak, çok küçük bir bölümü plazmada çözünmüş olarak taşınır. Hücrede mitokondride son elektron alıcısı olarak görev yapar ve enerji üretimini sağlar. Yokluğunda hücre anaerobik yola geçer, laktat birikir ve enerji üretimi hızla yetersiz kalır.

Dokulara sunumu üç değişkene bağlıdır: kalp debisi, hemoglobin düzeyi ve doygunluk. Bu nedenle yalnızca oksijen vermek, sunumu iyileştirmek için her zaman yeterli değildir; ağır anemi ya da düşük debi varlığında asıl sorun başka yerdedir. Bu ilişkinin anlaşılması, tedavi kararlarını doğrudan belirler.

Tedavi olarak uygulanan oksijen bir ilaçtır; gerekçesi, dozu ve hedefi belirlenmelidir. Hedef doygunluk aralığı çoğu hastada belirli sınırlar içinde tutulur; karbondioksit tutma riski taşıyan hastalarda ise daha düşük tutulur.

Aşırı uygulamanın zararları giderek daha iyi belgelenmiştir. Yüksek derişimli oksijen, serbest kök oluşumunu artırır, damar büzülmesi yaparak koroner ve beyin kan akımını azaltır ve akciğerde hasar oluşturur. Miyokart enfarktüsü, inme ve kardiyak arrest sonrası hipoksisi olmayan hastalarda uygulanmasının zararlı olabildiği gösterilmiştir. Bu nedenle "her hastaya oksijen" yaklaşımı terk edilmiştir.

Karşıt tuzak da vardır: karbondioksit tutan hastalarda oksijenin tümüyle esirgenmesi. Ağır hipoksi, karbondioksit yükselmesinden çok daha hızlı öldürür. Doğru yaklaşım, oksijeni kesmek değil, hedefe göre titre etmektir.

Emilim atelektazisi, yüksek derişimlerde azotun akciğerden yıkanmasıyla alveollerin sönmesidir; anestezi sırasında sık görülür.

İzlemde nabız oksimetresi pratik bir araçtır; ancak sınırları bilinmelidir. Karbon monoksit ve methemoglobin varlığında yanıltıcıdır, düşük perfüzyonda ve hareketle güvenilirliği azalır, koyu ten renginde gerçek değerden yüksek okuma bildirilmiştir. Ayrıca ventilasyon hakkında bilgi vermez; solunum yetmezliği kuşkusunda kan gazı gerekir.

Uygulama araçları arasında burun kanülü, basit maske, rezervuarlı maske, Venturi maskesi ve yüksek akımlı oksijen sistemleri bulunur. Venturi maskesi, verilen derişimi kesin biçimde ayarlayabildiğinden karbondioksit tutan hastalarda tercih edilir.

Hiperbarik oksijen tedavisi, karbon monoksit zehirlenmesi, dekompresyon hastalığı ve seçilmiş yara tedavilerinde kullanılır.

Oksijen yanmayı hızlandırır; kullanım alanlarında açık ateş ve sigaradan kaçınılması, yangın güvenliği açısından zorunludur.

Evde uzun süreli oksijen tedavisi, belirli ölçütleri karşılayan kronik hipoksi hastalarında yaşam süresini uzatır; yarar, günlük yeterli kullanım süresine bağlıdır.

Eş anlamlılar

• O2

İlgili terimler

• Hipoksi
• Oksijen tedavisi
• Nabız oksimetresi
• Solunum yetmezliği
• Hemoglobin