Alzheimer hastalığı
Alzheimer hastalığı (İng. Alzheimer's disease), bellek başta olmak üzere bilişsel işlevlerin ilerleyici biçimde yitirildiği nörodejeneratif hastalıktır. Demansın en sık nedenidir.
Etimoloji
Adını, hastalığı 1906 yılında tanımlayan Alman hekim Alois Alzheimer'den alır.
Klinik bağlam
Patolojik olarak iki temel bulgu tanımlanır: hücre dışında biriken amiloid-beta plakları ve hücre içinde hiperfosforile tau proteininden oluşan nörofibriler yumaklar. Bunlara sinaps kaybı, nöroenflamasyon ve ilerleyici nöron ölümü eşlik eder. Değişikliklerin, klinik belirtiler ortaya çıkmadan yıllar hatta on yıllar önce başladığı gösterilmiştir; bu nedenle güncel çerçeve, hastalığı klinik öncesi, hafif bilişsel bozukluk ve demans evrelerini kapsayan bir süreklilik olarak ele alır. Tutulum tipik olarak medial temporal loptan başlar ve neokortekse yayılır; asetilkolinerjik sistemin erken etkilenmesi, semptomatik tedavinin dayanağıdır.[1]
Risk etkenlerinin başında yaş gelir. Genetik yatkınlıkta apolipoprotein E ε4 alleli en iyi bilinen etkendir; ender görülen erken başlangıçlı ailesel biçimler ise amiloid öncü proteini ve presenilin genlerindeki değişikliklerle ilişkilidir. Değiştirilebilir risk etkenleri arasında düşük eğitim düzeyi, işitme kaybı, hipertansiyon, diabetes mellitus, obezite, sigara, alkol, hareketsizlik, depresyon, sosyal yalıtım, hava kirliliği ve travmatik beyin hasarı sayılır; bu etkenlerin yönetiminin demans yükünün önemli bir bölümünü önleyebileceği bildirilmektedir.
Klinik tablo sinsi başlar ve yavaş ilerler. Erken dönemde yakın bellek kaybı öndedir: yeni öğrenilenlerin unutulması, aynı soruların yinelenmesi, eşya kaybetme, randevuları hatırlayamama. Zamanla sözcük bulma güçlüğü, görsel-uzamsal bozukluk, yönelim kaybı, yürütücü işlevlerde gerileme ve karar verme güçlüğü eklenir. İlerlemiş evrede günlük yaşam etkinliklerinde bağımlılık, davranışsal ve psikolojik belirtiler — ajitasyon, sanrılar, uyku bozukluğu, gündüz-gece ritminin bozulması —, yutma güçlüğü, hareket kısıtlılığı ve yatağa bağımlılık gelişir. Ölüm çoğunlukla pnömoni ve diğer enfeksiyonlar nedeniyle olur.
Tanı öncelikle kliniktir; ayrıntılı öykü, yakınından alınan bilgi, nöropsikolojik değerlendirme ve muayeneye dayanır. Geri döndürülebilir nedenlerin dışlanması zorunludur: B12 vitamini eksikliği, hipotiroidi, depresyon, normal basınçlı hidrosefali, subdural hematom, ilaç yan etkileri — özellikle antikolinerjik yük —, alkol kullanımı ve metabolik bozukluklar. Yapısal görüntüleme, kitle ve damarsal hastalıkları dışlar ve medial temporal atrofiyi gösterir. Beyin omurilik sıvısında amiloid ve tau belirteçleri ile amiloid ve tau PET görüntülemesi tanısal doğruluğu artırır; son yıllarda kandan ölçülen belirteçler gelişmekle birlikte kullanım ölçütleri henüz olgunlaşmaktadır. Ayırıcı tanıda vasküler demans, Lewy cisimcikli demans, frontotemporal demans ve karma tablolar yer alır; yaşlıda karma patoloji kuraldır.[2]
Tedavide semptomatik seçenekler asetilkolinesteraz inhibitörleri ve NMDA reseptör antagonistidir; bunlar bilişsel gerilemeyi ölçülü biçimde yavaşlatır, hastalığı durdurmaz. Son yıllarda amiloidi hedefleyen monoklonal antikorlar geliştirilmiş ve seçilmiş erken evre hastalarda kullanıma girmiştir; bunların klinik yararının büyüklüğü, amiloid ilişkili görüntüleme anormallikleri gibi yan etkileri ve uygulama gereklilikleri nedeniyle hasta seçimi titizlikle yapılır.
Bakımın merkezinde ilaç dışı yaklaşımlar bulunur: düzenli günlük rutin, bilişsel ve fiziksel etkinlik, sosyal katılım, uyku düzeni, işitme ve görme sorunlarının düzeltilmesi, güvenli ev ortamı ve beslenmenin izlenmesi. Davranışsal belirtilerde önce tetikleyici aranır — ağrı, enfeksiyon, kabızlık, idrar retansiyonu, ortam değişikliği; antipsikotik kullanımı ölüm riskini artırdığından son çare olarak, düşük dozda ve süreli uygulanır.
Hastane ve yoğun bakım koşullarında bu hastalar deliryum açısından yüksek risk taşır; deliryumun demansla karıştırılması sık bir hatadır. Ani başlangıç, dalgalanma ve dikkat bozukluğu deliryumu düşündürür ve altta yatan tıbbi neden aranmalıdır. Bakım verenlerin yükü ve tükenmişliği, hastalığın ayrılmaz bir boyutudur; destek ve eğitim planın parçası olmalıdır.
Eş anlamlılar
- Alzheimer tipi demans