Tromboembolizm

Tromboembolizm (İng. thromboembolism), damar içinde oluşan pıhtının yerinden kopup dolaşımla taşınarak başka bir damarı tıkamasıdır.

Etimoloji

Yunanca pıhtı anlamındaki thrombos ile tıkaç anlamındaki embolos sözcüklerinden oluşur.

Klinik bağlam

Pıhtı oluşumu, Virchow üçlüsü ile açıklanır: damar duvarı hasarı, kan akımının yavaşlaması ve pıhtılaşmaya eğilim. Bu üç öge, tüm risk etkenlerinin nasıl etki gösterdiğini açıklayan çerçevedir.

Venöz tromboembolizm, derin ven trombozu ve pulmoner emboliyi kapsayan tek bir hastalık sürecidir; bu nedenle ayrı hastalıklar gibi değil, aynı sürecin farklı görünümleri olarak ele alınır.

Risk etkenleri edinsel ve kalıtsal olarak ayrılır. Edinsel etkenler arasında cerrahi, travma, hareketsizlik, kanser, gebelik ve lohusalık, östrojen içeren ilaçlar, uzun yolculuk, obezite, santral venöz kateter, sepsis, inflamatuar bağırsak hastalığı, nefrotik sendrom ve önceki olay öyküsü bulunur. Kalıtsal trombofililer arasında faktör V Leiden mutasyonu, protrombin gen değişikliği, antitrombin, protein C ve protein S eksiklikleri sayılır. Antifosfolipid sendromu ise edinsel ancak yüksek riskli bir tablodur.

Kanserle ilişki iki yönlüdür: kanser tromboz riskini artırır, buna karşılık nedensiz gelişen tromboz gizli bir kanserin ilk bulgusu olabilir. Ancak nedensiz olgularda kapsamlı kanser taraması önerilmez; yaşa uygun tarama ve dikkatli öykü yeterlidir. Bu ayrımın bilinmemesi gereksiz tetkiklere yol açar.

Klinik tablo yerleşime göre değişir. Derin ven trombozunda bacakta şişlik, ağrı, ısı artışı ve renk değişikliği; pulmoner embolide ani nefes darlığı, plöretik göğüs ağrısı, taşikardi, hipoksemi ve ağır olgularda şok görülür. Ancak belirtiler özgül değildir; bu nedenle tanı, klinik olasılık değerlendirmesine dayanan yapılandırılmış yaklaşımla konur.

Tanısal yaklaşımda test öncesi olasılık belirlenir. Düşük ve orta olasılıkta D-dimer dışlama amacıyla kullanılır; yüksek olasılıkta ise normal sonuç tanıyı dışlamaz ve doğrudan görüntüleme yapılır. D-dimerin gebelikte, ileri yaşta, enfeksiyonda, kanserde ve cerrahi sonrası yükseldiği bilinmelidir; yaşa göre uyarlanmış eşikler özgüllüğü artırır. Görüntülemede bacak için Doppler ultrasonografi, akciğer için bilgisayarlı tomografi anjiyografi kullanılır.

Tedavinin temeli antikoagülan tedavidir. Süre, olayın geçici bir nedene bağlı olup olmadığına göre belirlenir; nedensiz ve yineleyen olaylarda uzun süreli tedavi düşünülür. Ağır pulmoner embolide intravenöz tromboliz ve seçilmiş olgularda trombektomi uygulanır.

Vena kava filtresi, yalnızca antikoagülan tedavinin kesin olarak sakıncalı olduğu hastalarda endikedir; ilaç tedavisinin yerine geçmez ve engel ortadan kalkar kalkmaz tedavi başlatılmalıdır. Ayrıca çıkarılabilir filtrelerin unutulması, uzun dönemde tromboz ve damar tıkanıklığına yol açan yaygın bir sorundur.

Arteriyel tromboembolizm ayrı bir başlıktır; en sık kaynak atriyal fibrilasyon zemininde sol atriyumda oluşan pıhtıdır ve iskemik inme ile akut ekstremite iskemisine yol açar. Bu grupta korunma, inme riskini öngören puanlama sistemlerine göre planlanır.

Paradoksal emboli, sağdan sola şant varlığında venöz pıhtının sistemik dolaşıma geçmesidir; genç hastadaki nedensiz inmede araştırılmalıdır.

Korunma, yönetimin en önemli bileşenidir. Hastanede yatan hastalarda risk değerlendirmesi yapılmalı ve uygun profilaksi uygulanmalıdır; bu değerlendirmenin atlanması, önlenebilir ölümlerin bilinen nedenlerindendir. Erken mobilizasyon, mekanik yöntemler ve ilaç profilaksisi birlikte kullanılır.

Eş anlamlılar

• Venöz tromboembolizm

İlgili terimler

• Derin ven trombozu
• Pulmoner emboli
• Antikoagülan tedavi
• Vena kava filtresi
• Hemostaz