Bulaş

Bulaş (İng. transmission), enfeksiyon etkeninin bir kaynaktan duyarlı bir konağa geçmesidir.

Etimoloji

Türkçe bulaşmak eyleminden türetilmiştir.

Klinik bağlam

Süreç, enfeksiyon zinciri olarak adlandırılan altı halkayla açıklanır: etken, rezervuar, çıkış kapısı, bulaş yolu, giriş kapısı ve duyarlı konak. Korunma stratejileri, bu zincirin herhangi bir halkasını kırmayı hedefler; bu çerçeve, farklı önlemlerin neden birlikte kullanıldığını açıklar.

Bulaş yolları temel olarak beş grupta incelenir. Temas yoluyla bulaş doğrudan ya da dolaylı olabilir; dolaylı temasta eller, gereçler ve yüzeyler aracılık eder. Damlacık yoluyla bulaşta, öksürük ve konuşmayla yayılan iri partiküller kısa mesafede etkilidir. Havayolu bulaşında ise küçük partiküller havada uzun süre asılı kalır ve uzak mesafelere taşınır. Ortak araç yoluyla bulaşta su, gıda, ilaç ve kan ürünleri aracılık eder. Vektör yoluyla bulaşta ise kene ve sivrisinek gibi canlılar taşıyıcıdır.

Damlacık ile havayolu ayrımı, klinikte en kritik ayrımdır ve izolasyon önlemlerini doğrudan belirler. Damlacık önlemlerinde cerrahi maske ve mesafe yeterliyken; havayolu bulaşında solunum koruyucu maske, negatif basınçlı oda ve uygun havalandırma gerekir. Tüberküloz, kızamık ve su çiçeği bu gruptadır; cerrahi maskenin yeterli sanılması, hastane içi salgınların önemli nedenidir.

Bir diğer önemli ayrım, sporlu etkenlerdir. Clostridioides difficile sporları alkol bazlı el antiseptiklerine dirençlidir; bu hastalarla temas sonrası el yıkama zorunludur. Bu istisnanın bilinmemesi, salgınların sürmesine yol açar.

Bulaştırıcılık dönemi etkene göre değişir ve klinik kararları belirler. Su çiçeğinde hasta, döküntüden birkaç gün önce başlayarak tüm lezyonlar kabuklanana dek bulaştırıcıdır. Kızamıkta bulaştırıcılık döküntüden önce başlar; bu nedenle tanı konmadan önce yayılım gerçekleşmiş olur. HIV enfeksiyonunda ise tedaviyle virüs yükü saptanamaz düzeye indiğinde cinsel yolla bulaş gerçekleşmez.

Aerosol oluşturan işlemler ayrı dikkat gerektirir: entübasyon, bronkoskopi, aspirasyon, noninvazif mekanik ventilasyon, yüksek akımlı oksijen ve nebülizasyon sırasında havayolu düzeyinde koruma önerilir ve odadaki kişi sayısı sınırlandırılır.

Dikey bulaş — anneden bebeğe geçiş — ayrı bir başlıktır; gebelikte tarama ve tedaviyle büyük ölçüde önlenebilir.

Kan yoluyla bulaşta mesleki yaralanmalar önemlidir; kesici-delici alet güvenliği, iğne ucunun kapatılmaması ve uygun atık yönetimi temel önlemlerdir. Temas sonrası profilaksi, hepatit B ve HIV için olabildiğince erken başlatılmalıdır.

Sağlık hizmetiyle ilişkili bulaşta en etkili tek önlem el hijyenidir. Buna ek olarak cihaz ilişkili enfeksiyonlara yönelik önlem demetleri, gereksiz üriner kateter ve damar yollarının çıkarılması, çevre temizliği ve dirençli mikroorganizma taşıyan hastaların belirlenmesi uygulanır.

Toplum düzeyinde aşılama, toplumsal bağışıklık oluşturarak zinciri kırar; bu, aşılanamayan bireyleri de koruyan dolaylı bir etkidir.

Salgın araştırmasında kaynağın belirlenmesi, temaslı taraması ve bildirim zorunluluğu yönetimin parçasıdır.

Eş anlamlılar

• Bulaşma
• Transmisyon

İlgili terimler

• Enfeksiyon
• İzolasyon önlemleri
• El hijyeni
• Aşılama
• Hastane enfeksiyonu