Kranial sinir
Kranial sinir (İng. cranial nerve; Lat. nervus cranialis; Yun. kranion "kafatası"), beyin ve beyin sapından doğrudan çıkarak kafatası tabanındaki deliklerden geçen 12 çift periferik sinirdir. Spinal sinirlerden farklı olarak segmenter bir düzen izlemezler ve her biri motor, duysal, özel duysal ya da parasempatik lifleri değişen bileşimlerde taşır.
Etimoloji
Latince nervus ("kiriş, sinir") ile "kafatasına ait" anlamındaki cranialis sözcüklerinin birleşimidir; cranium Yunanca kranion ("kafatası") kökünden gelir. Sinirlerin Romen rakamlarıyla numaralandırılması, beyinden çıkış sıralarını rostrokaudal düzende yansıtır ve büyük ölçüde 18. yüzyılda Samuel Thomas von Sömmerring'in sınıflandırmasına dayanır. Türkçede "beyin siniri" ve eski metinlerde "kafa çifti" karşılıkları da kullanılmıştır.
Klinik bağlam
Sinirlerin çıkış yerleri topografik tanının temelini oluşturur: I ve II çiftler beyin sapından değil ön beyinden köken alır ve gerçek anlamda merkezi sinir sistemi uzantılarıdır — bu nedenle optik sinir miyelini oligodendrositlerden yapılır ve multipl skleroz gibi demiyelinizan hastalıklardan etkilenir. III ve IV mezensefalondan, V-VIII ponstan, IX-XII ise medulla oblongata düzeyinden çıkar. Trokleer sinir beyin sapını dorsalden terk eden tek kranial sinirdir ve en uzun intrakranial seyre sahip olduğundan travmaya duyarlıdır. Fonksiyonel olarak saf duysal (I, II, VIII), saf motor (III, IV, VI, XI, XII) ve karma (V, VII, IX, X) sinirler ayırt edilir; III, VII, IX ve X ayrıca parasempatik lifler taşır.
Muayene sistematiktir: koku (I), görme keskinliği, görme alanı, fundus ve pupilla yanıtları (II ile III), göz hareketleri (III, IV, VI), yüzde duyu ve çiğneme kasları ile korneal refleks (V), yüz mimik kasları ve dilin ön üçte ikisinden tat (VII), işitme ile denge (VIII), farengeal duyu-öğürme refleksi ve fonasyon (IX, X), sternokleidomastoid ile trapez gücü (XI) ve dil hareketleri (XII) değerlendirilir. Bulguların birleşimi lezyonun yerini yüksek doğrulukla gösterir: örneğin kavernöz sinüs tutulumunda III, IV, VI ve V'in oftalmik-maksiller dalları birlikte etkilenir; serebellopontin köşe kitlelerinde VIII, VII ve V ardışık olarak tutulur; jugular foramen sendromunda IX, X ve XI birlikte zedelenir. Beyin sapı lezyonlarında ipsilateral kranial sinir defisiti ile kontralateral uzun yol bulgularının birlikteliği ("çapraz bulgu") tanısal olarak karakteristiktir.[1]
Sık karşılaşılan klinik tablolar arasında Bell felci, trigeminal nevralji, okülomotor sinir felci, vestibüler nörit ve herpes zosterin kranial tutulumları yer alır. Yoğun bakım ve acil tıp pratiğinde kranial sinir muayenesi ayrıca beyin sapı işlevinin göstergesi olarak kullanılır: pupilla ışık yanıtı, korneal refleks, okülosefalik ve okülovestibüler yanıtlar, öğürme ve öksürük refleksleri bilinç bozukluğu olan hastada herniasyonun erken saptanmasında ve beyin ölümü değerlendirmesinde standart bileşenlerdir.[2] Anesteziyoloji açısından ise vagal uyarının bradikardi yaratması, rekürren laringeal sinir hasarının ses kısıklığı ve havayolu obstrüksiyonuna yol açması, nöroaksiyel anestezi sonrası düşük kafa içi basıncına bağlı VI. sinir felci gelişebilmesi klinik önem taşır.
Önemli klinik tuzaklar vardır. Yüz felcinde santral-periferik ayrımı kritik olup alnın korunması santral kaynağı, alnın da tutulması periferik lezyonu düşündürür; bu ayrım atlandığında inme gözden kaçabilir. İzole, pupilla tutan okülomotor felç posterior kominikan arter anevrizması açısından acil değerlendirme gerektirir; pupillayı koruyan felç ise daha çok mikrovasküler nedenleri düşündürür ancak bu kural mutlak değildir. Öğürme refleksinin yokluğu sağlıklı bireylerde de bulunabileceğinden tek başına aspirasyon riskini öngörmez. Entübe hastada birçok kranial sinir işlevi değerlendirilemez ve sedatif etkisi, hipotermi, metabolik bozukluklar ile nöromüsküler blokerlerin rezidüel etkisi beyin sapı reflekslerini baskılayarak yanlış yorumlamaya yol açar. Çoklu ve ilerleyici kranial nöropati tablosu, leptomeningeal karsinomatoz, kafa tabanı tümörü, granülomatöz hastalıklar ve Guillain-Barré sendromunun varyantları açısından ayrıntılı inceleme gerektirir.
Eş anlamlılar
- Beyin siniri
- Nervus cranialis
- Kafa çifti (eski kullanım)