Herpes zoster
Herpes zoster (İng. herpes zoster, shingles; Yun. herpein "sürünmek" + zoster "kuşak"), çocuklukta geçirilen suçiçeği sonrası duyu gangliyonlarında gizli kalan varisella-zoster virüsünün yeniden etkinleşmesiyle ortaya çıkan, tek bir dermatoma sınırlı ağrılı veziküler döküntüdür.
Etimoloji
Yunanca herpein (sürünmek, yayılmak) fiilinden türeyen herpes, deri üzerinde ilerleyen lezyonları; zoster (kuşak, kemer) ise döküntünün gövdeyi kuşak biçiminde tek yanlı sarmasını anlatır. Türkçede halk arasında kullanılan "zona" adı, aynı benzetmenin Yunanca zōnē (kuşak) biçiminden Fransızca yoluyla gelen karşılığıdır.
Klinik bağlam
Varisella-zoster virüsü, birincil enfeksiyon olan suçiçeği sırasında duyu sinir uçlarından ilerleyerek dorsal kök gangliyonu ve kraniyal sinir gangliyonlarına yerleşir ve burada ömür boyu gizli kalır. Hücresel bağışıklığın, özellikle virüse özgü T hücre yanıtının zayıfladığı durumlarda virüs yeniden etkinleşir, akson boyunca deriye taşınır ve o gangliyonun beslediği dermatomda döküntü oluşturur. Bu nedenle hastalık yaşla birlikte belirgin biçimde sıklaşır; immünosüpresyon, hematolojik maligniteler, HIV enfeksiyonu ve kortikosteroid kullanımı diğer başlıca risk etkenleridir.[1]
Tipik seyirde döküntüden birkaç gün önce başlayan yanıcı ağrı, karıncalanma veya kaşıntı görülür; bu prodrom dönemi, tutulan dermatoma göre akut koroner sendrom, kolesistit, böbrek koliği ya da disk hernisi gibi tabloları taklit ederek tanıyı güçleştirebilir. Ardından eritemli zeminde gruplaşmış veziküller çıkar, birkaç gün içinde püstülleşip kabuklanır. Lezyonlar orta hattı geçmez ve tek dermatomla sınırlıdır; en sık torakal dermatomlar ve trigeminal sinirin oftalmik dalı tutulur.
Yerleşim yerine bağlı özel tablolar önemlidir. Oftalmik tutulumda (herpes zoster oftalmikus) keratit, üveit ve kalıcı görme kaybı gelişebilir; burun ucunda lezyon bulunması (Hutchinson bulgusu) göz tutulumu açısından uyarıcıdır ve acil göz değerlendirmesi gerektirir. Genikülat gangliyon tutulumunda kulak kepçesinde veziküller, fasiyal paralizi ve işitme-denge bulgularıyla giden Ramsay Hunt sendromu ortaya çıkar. Bağışıklığı baskılanmış hastalarda döküntü birden çok dermatoma yayılabilir, yaygın (dissemine) zoster ile pnömoni, hepatit ve ensefalit gelişebilir. Nadir ancak önemli bir komplikasyon, virüsün serebral damarları tutmasıyla ortaya çıkan vaskülopati ve buna bağlı inmedir.
Tanı çoğunlukla kliniktir; kuşkulu olgularda lezyondan alınan örnekte polimeraz zincir reaksiyonu ile virüs DNA'sı gösterilir. Yönetimin temeli, döküntünün ilk 72 saati içinde başlanan sistemik antiviral tedavidir (asiklovir ve türevleri); tedavi lezyonların iyileşmesini hızlandırır ve akut ağrıyı azaltır. Göz tutulumu, yaygın hastalık ve bağışıklığı baskılanmış hastalarda damar yolundan tedavi ve yakın izlem gerekir. Ağrı yönetimi ayrı bir eksendir ve nöropatik ağrı ilkelerine göre yürütülür. Bulaş, veziküller kabuklanana dek doğrudan temas yoluyla olur ve daha önce suçiçeği geçirmemiş kişilerde suçiçeğine yol açar; yaygın veya bağışıklığı baskılanmış olgularda solunum yoluyla bulaş da söz konusudur, bu nedenle hastane koşullarında yalıtım önlemleri gerekir.[2]
En sık ve en çok yeti yitimine yol açan komplikasyon, döküntü iyileştikten sonra üç aydan uzun süren ağrı ile tanımlanan postherpetik nevraljidir; sıklığı yaşla artar ve akut dönemdeki ağrının şiddeti belirleyicidir. Korunmada rekombinan zoster aşısı, canlı attenüe aşıya göre belirgin biçimde daha etkilidir ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde de kullanılabilir. Klinik tuzaklar arasında, döküntü öncesi ağrının başka organ patolojisi sanılarak gereksiz girişimlere yol açması; sınırlı görünen oftalmik tutulumun göz muayenesi yapılmadan geçiştirilmesi; ve döküntüsüz seyreden zoster sine herpete tablosunun atlanması sayılabilir.
Eş anlamlılar
- Zona
- Zona zoster
- Gece yanığı