Kemik iliği
Kemik iliği (İng. bone marrow), kemiklerin süngerimsi bölümünde yer alan ve kan hücrelerinin üretildiği dokudur.
Etimoloji
Türkçe kemik ve ilik sözcüklerinin birleşiminden oluşur; tıp dilinde Yunanca myelos kökü kullanılır.
Klinik bağlam
Doku iki biçimde bulunur: kan yapımının gerçekleştiği kırmızı ilik ve yağ dokusundan oluşan sarı ilik. Doğumda tüm iliğin kırmızı olması, yaşla birlikte azalır ve erişkinde üretim pelvis, sternum, kaburgalar, omurlar ve uzun kemiklerin uç bölümleriyle sınırlanır. Gereksinim arttığında sarı iliğin yeniden etkinleşmesi olanaklıdır.[1]
Tüm kan hücreleri, kendini yenileyebilen hematopoietik kök hücrelerden köken alır. Farklılaşma, büyüme faktörleriyle yönlendirilir: eritropoietin alyuvar, trombopoietin trombosit, koloni uyarıcı faktörler ise lökosit üretimini düzenler. Eritropoietinin böbrekte üretilmesi, kronik böbrek hastalığında görülen aneminin temel nedenidir.
İliğin işlev bozukluğu, tutulan seriye göre belirti verir: alyuvar üretiminin azalması anemiye, lökosit azalması nötropeni ve enfeksiyona yatkınlığa, trombosit azalması trombositopeni ve kanamaya yol açar. Üç serinin birden azalması pansitopeni olarak adlandırılır ve aplastik anemi, lösemi, multipl miyelom, miyelodisplastik sendromlar, ilerlemiş kanser infiltrasyonu, B12 ve folat eksikliği, ilaçlar ile enfeksiyonlar açısından araştırılmalıdır.
En sık ilik baskılanması nedeni kemoterapidir. Nötrofil sayısı tedaviden sonraki belirli günlerde en düşük düzeye iner; bu dönemde ateş görülmesi nötropenik ateş olarak değerlendirilir ve geniş spektrumlu antibiyotik ilk saat içinde başlatılmalıdır. Ayrıca linezolid, karbamazepin, metotreksat, azatiyoprin ve tiyonamidler gibi ilaçlar kemik iliği baskılanmasına yol açabilir; agranülositoz gelişen hastalarda ilaç listesi mutlaka gözden geçirilmelidir.
Tanısal değerlendirmede tam kan sayımı, çevre kanı yayması ve retikülosit sayısı ilk basamaktır. Retikülosit yanıtı, sorunun üretim yetersizliğinden mi yoksa yıkım-kayıptan mı kaynaklandığını gösterir; bu ayrım tanısal yaklaşımı belirler ve sıklıkla atlanır.
Kemik iliği aspirasyonu hücre bileşimini, biyopsi ise doku yapısını ve fibrozu gösterir. Örnekleme çoğunlukla arka üst iliak çıkıntıdan yapılır. Akım sitometrisi, sitogenetik ve moleküler incelemeler tanı ve risk sınıflandırmasını sağlar.
Önemli bir tuzak, kuru aspirasyon durumudur: miyelofibroz ve yoğun infiltrasyonda hücre aspire edilemez; bu durumda biyopsi zorunludur ve aspirasyonun başarısız olması tanısal bilgi taşır.
Kök hücre nakli, ilikteki hastalıklı hücrelerin yerine sağlıklı hücrelerin yerleştirilmesidir; otolog ve allojenik biçimleri vardır. Allojenik nakilde graft-versus-host hastalığı başlıca komplikasyondur. Bu hastalarda kan ürünlerinin ışınlanması zorunludur.
Görüntülemede kemik sintigrafisinin multipl miyelomda yetersiz kaldığı bilinmelidir; litik lezyonlarda osteoblast etkinliği baskılandığından tutulum görülmez ve düşük doz tüm vücut tomografisi ya da manyetik rezonans tercih edilir.
Eş anlamlılar
- İlik
- Medulla ossium
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Loscalzo J ve ark. (ed.), Harrison's Principles of Internal Medicine, 21. baskı, 2022.