Akciğer

Akciğer (İng. lung; Lat. pulmo), gaz değişiminin gerçekleştiği, göğüs boşluğunda yer alan çift organdır.

Etimoloji

Türkçe akciğer sözcüğü kullanılır; tıp dilinde Latince pulmo ve Yunanca pneumon kökleri geçer.

Klinik bağlam

Sağ akciğer üç, sol akciğer iki lobdan oluşur; sol tarafta kalbin yerleşimi nedeniyle kardiyak çentik bulunur. Havayolları soluk borusundan başlayarak dallanır ve alveollerde sonlanır; gaz değişimi bu düzeyde gerçekleşir. Yüzeyi plevra ile örtülüdür.

Organ, çift dolaşıma sahiptir: pulmoner arterler gaz değişimi için venöz kanı getirir, bronşiyal arterler ise doku beslenmesini sağlar. Bu ayrım klinik açıdan önemlidir; masif hemoptizilerin büyük çoğunluğu yüksek basınçlı bronşiyal dolaşımdan kaynaklanır ve tedavide bronşiyal arter embolizasyonu öne çıkar.

Sağ ana bronşun daha dik ve geniş seyretmesi, aspire edilen maddelerin ve derin itilen endotrakeal tüpün neden sıklıkla sağ tarafa yöneldiğini açıklar. Tek taraflı entübasyon, ameliyathanede ve yoğun bakımda sık karşılaşılan bir sorundur; ani hipoksemi ve tek taraflı solunum seslerinde tüp derinliği kontrol edilmelidir.

Sürfaktan, alveol yüzey gerilimini azaltarak akciğerin kollabe olmasını önler ve farklı boyuttaki alveollerin bir arada dengede kalmasını sağlar.

Gaz değişimini belirleyen temel etken, ventilasyon ile perfüzyonun uyumudur. Bu uyumun bozulması hipokseminin en sık nedenidir. Şant durumunda — alveol sıvı ya da iltihapla dolu olduğunda — oksijen verilmesine karşın düzelme sınırlıdır; bu ayrım, ağır pnömoni ve akut solunum sıkıntısı sendromunun tanınmasında kullanılır. Hipoksik pulmoner vazokonstriksiyon, havalanmayan alanlara giden kanı azaltarak şantı sınırlayan koruyucu bir yanıttır; kronik hipoksemide ise pulmoner hipertansiyona yol açar.

Yer çekimi etkisiyle ventilasyon ve perfüzyon akciğer bölgeleri arasında farklılık gösterir; bu, akut solunum sıkıntısı sendromunda yüzüstü pozisyonun neden oksijenlenmeyi iyileştirdiğini açıklar.

Solunum dışı işlevleri de vardır: anjiyotensin dönüştürücü enzim etkinliği, mikrotrombüslerin filtrelenmesi, bazı ilaçların metabolizması ve doğal bağışıklık savunması.

Klinik açıdan organ, hem birincil hastalıkların hem sistemik hastalıkların hedefidir. Havayolu hastalıkları astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı; parenkim hastalıkları pnömoni, fibrozis ve akciğer kanseri; damar hastalıkları pulmoner emboli ve pulmoner hipertansiyon; plevra hastalıkları plevral efüzyon ve pnömotoraks başlıklarında incelenir.

Değerlendirmede öykü ve muayenenin yanında satürasyon, kan gazı analizi, akciğer grafisi, bilgisayarlı tomografi, akciğer ultrasonografisi, solunum işlev testleri ve bronkoskopi kullanılır. Yatak başı ultrason, akut akciğer ödemi, pnömotoraks ve plevral sıvının hızlı ayrımında değerlidir.

Mekanik ventilasyon uygulanan hastalarda akciğer koruyucu ilkeler geçerlidir: düşük tidal hacim, uygun pozitif ekspirasyon sonu basıncı ve plato basıncının sınırlandırılması. Tidal hacim, gerçek kiloya değil öngörülen vücut ağırlığına göre hesaplanmalıdır; bu ayrımın gözetilmemesi aşırı gerilmeye ve akciğer hasarına yol açar.

Eş anlamlılar

• Pulmo

İlgili terimler

• Alveol
• Plevra
• Akciğer hacimleri
• Solunum yetersizliği
• Mekanik ventilasyon