Greyfurt suyu
Greyfurt suyu (İng. grapefruit juice), bağırsak duvarındaki ilaç yıkım enzimini engelleyerek birçok ilacın kan düzeyini yükselten, klinik açıdan önemli bir besin-ilaç etkileşimi kaynağıdır.
Etimoloji
İngilizce grapefruit (turunçgil türü) adından gelir.
Klinik bağlam
Etkileşim, meyvedeki furanokumarin bileşiklerinin ince bağırsak hücrelerindeki sitokrom P450 3A4 enzimini geri dönüşsüz biçimde engellemesine dayanır. Bu enzim, ağızdan alınan birçok ilacın kana geçmeden önce yıkılmasını sağlar; engellenmesiyle emilen ilaç miktarı ve kan düzeyi belirgin biçimde artar.[1]
Engellemenin geri dönüşsüz olması, klinik açıdan belirleyicidir. Enzimin yeniden üretilmesi bir–üç gün sürer; bu nedenle ilacı meyveden ayrı saatlerde almak sorunu çözmez. Hastaya "ilaçtan birkaç saat sonra tüketebilirsiniz" denmesi yaygın ancak yanlış bir öneridir. Ayrıca tek bir bardağın bile etkiyi başlatabildiği gösterilmiştir.
Etkilenen ilaçlar arasında bazı statinler öne çıkar. Simvastatin ve atorvastatin düzeyleri belirgin biçimde yükselir; sonuçta kas ağrısı, miyopati ve ağır olgularda rabdomiyoliz gelişebilir. Buna karşılık pravastatin ve rosuvastatin bu enzimle yıkılmadığından etkilenmez; bu ayrım, ilaç seçiminde pratik bir çözüm sunar.
Kalp ilaçlarından bazı kalsiyum kanal blokerleri, amiodaron ve bazı antiaritmikler etkilenir; sonuçta hipotansiyon, bradikardi ve ritim bozukluğu görülebilir. Organ nakli hastalarında kullanılan siklosporin ve takrolimus düzeylerinin yükselmesi böbrek toksisitesine ve nörolojik yan etkilere yol açar. Ayrıca bazı benzodiazepinler, opioidler, antihistaminikler, antiretroviral tedavi ilaçları ve kanser tedavisinde kullanılan hedefe yönelik ilaçlar bu etkileşime girer.
Etkileşimin yönü her zaman aynı değildir. Bazı ilaçlarda meyve, bağırsaktaki taşıyıcı proteinleri engelleyerek emilimi azaltır ve ilacı etkisiz kılar; bazı beta blokerler ve antihistaminikler bu gruptadır. Bu nedenle etki "her ilacı artırır" biçiminde genellenemez.
Benzer etkileşim, sevil portakalı ve pomelo gibi diğer bazı turunçgillerde de bulunur; buna karşılık tatlı portakal ve limonda anlamlı etkileşim yoktur. Hasta bilgilendirmesinde bu ayrımın yapılması gerekir.
Etkinin şiddeti kişiden kişiye değişir; enzim etkinliği doğal olarak düşük olanlarda değişiklik daha az, yüksek olanlarda daha belirgindir. Bu değişkenlik, riskin öngörülmesini güçleştirir.
En güvenli yaklaşım, etkileşen ilaç kullanan hastada meyvenin ve suyunun tümüyle kesilmesi ya da etkilenmeyen bir ilaca geçilmesidir. Beklenmedik yan etki ya da ilaç düzeyi yüksekliği saptanan hastalarda beslenme öyküsünün sorgulanması önemlidir; bu ayrıntı çoğu kez atlanır.
Etkileşim, besin-ilaç etkileşimlerinin en iyi bilinen örneğidir ve ilaç bilgilendirme metinlerinde ayrıca belirtilir.
Eş anlamlılar
- Greyfurt etkileşimi
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Brunton LL ve ark. (ed.), Goodman & Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics, 14. baskı, 2023.