Endokrin bozukluk
Endokrin bozukluk (İng. endocrine disorder), iç salgı bezlerinin hormon üretimindeki ya da hormon etkisindeki bozulmadır.
Etimoloji
Yunanca endon (iç) ve krinein (salgılamak) sözcüklerinden türetilmiştir.
Klinik bağlam
Sistem, hipotalamus–hipofiz ekseni ile hedef bezler arasındaki geri bildirim düzenine dayanır. Bozukluklar üç düzeyde ortaya çıkar: bezin kendisinden kaynaklanan birincil, hipofiz kaynaklı ikincil ve hipotalamus kaynaklı üçüncül bozukluklar. Bu ayrım, hormon ile onu uyaran hormonun birlikte ölçülmesiyle yapılır ve tanının temelini oluşturur.[1]
Bozukluklar işlev artışı ya da azalışı biçiminde sınıflandırılır. Tiroit ekseninde hipotiroidi ve hipertiroidi, adrenal eksende adrenal yetmezlik ve Cushing sendromu, hipofizde akromegali, prolaktinoma ve hipopituitarizm, pankreasta diyabet, paratiroitte hiperparatiroidi başlıca örneklerdir.
Belirtiler çoğu kez yavaş gelişir ve özgül değildir. Yorgunluk, kilo değişikliği, ısı duyarlılığı, ruh durumu değişiklikleri, adet düzensizliği, cinsel işlev bozukluğu ve deri değişiklikleri sıktır. Bu nedenle tanı gecikir; en sık gözden kaçan tanılar arasında hipotiroidi ve adrenal yetmezlik yer alır.
Alanın en kritik acil durumu adrenal krizdir. Enfeksiyon, cerrahi ya da kortikosteroid tedavisinin ani kesilmesiyle tetiklenir; dirençli hipotansiyon, hiponatremi, hiperkalemi ve hipoglisemi ile seyreder. Kuşku duyulduğunda tanı beklenmeden hidrokortizon uygulanır; gecikme ölümcüldür. Uzun süre kortikosteroid kullanan hastada eksenin baskılanmış olabileceğinin unutulması, bu tablonun en sık nedenidir.
Diğer endokrin aciller diyabetik ketoasidoz, hiperozmolar hiperglisemik durum, tiroit fırtınası, miksödem koması ve ağır hiperkalsemidir. Miksödem komasında tiroit hormonu ile birlikte kortikosteroid verilmesi kuralı, eşlik edebilecek adrenal yetmezliğin krize dönüşmesini önler; bu sıralamanın atlanması tipik bir hatadır.
Laboratuvar yorumunda önemli tuzaklar vardır. Hastalık sırasında ortaya çıkan ötiroid hasta sendromu, gerçek tiroit hastalığı sanılarak gereksiz tedaviye yol açar; bu nedenle ağır hastada tiroit testleri zorunlu olmadıkça istenmez. Biotin takviyesi birçok hormon ölçümünü yanıltır. Gebelikte, östrojen kullanımında ve ağır hastalıkta bağlayıcı protein düzeyleri değişerek toplam hormon değerlerini saptırır.
Kanser tedavisinde kullanılan bağışıklık kontrol noktası engelleyicileri, hipofizit ve tiroidit gibi endokrin yan etkiler doğurabilir; bu tablo giderek artan sıklıkta karşılaşılan yeni bir sorundur.
Bazı bozukluklar kalıtsaldır ve birden çok bezi birlikte tutar; çoğul endokrin neoplazi sendromları ile otoimmün poliglandüler sendromlar bu gruptadır. Bir endokrin otoimmün hastalık saptandığında diğerlerinin araştırılması gerekir.
Yönetimde eksik hormonun yerine konması ya da fazla üretimin baskılanması esastır; tedavi çoğu kez ömür boyu sürer ve araya giren hastalıklarda doz ayarı gerektirir.
Eş anlamlılar
- Hormonal bozukluk
- İç salgı bezi hastalığı
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Melmed S ve ark. (ed.), Williams Textbook of Endocrinology, 14. baskı, 2019.