Deksametazon

Deksametazon (İng. dexamethasone), uzun etkili sentetik glukokortikoiddir.

Etimoloji

Kimyasal yapısındaki deoksi ve metil gruplarını tanımlayan adından türetilmiştir.

Klinik bağlam

İlaç, hücre içi glukokortikoid almacına bağlanarak iltihabı düzenleyen genlerin anlatımını değiştirir; sitokin üretimini baskılar, damar geçirgenliğini azaltır ve bağışıklık hücrelerinin toplanmasını engeller.

İki özelliği onu diğer kortikosteroidlerden ayırır: iltihap giderici gücü çok yüksektir ve tuz tutucu etkisi neredeyse yoktur. Bu nedenle ödem ve hipertansiyon riskinin sorun olduğu durumlarda tercih edilir; buna karşılık adrenal yetmezlik tedavisinde tek başına yetersiz kalır, çünkü mineralokortikoid desteği sağlamaz. Bu ayrımın gözden kaçması, adrenal krizde ciddi hatalara yol açar.

Başlıca kullanım alanları geniştir. Beyin ödeminde, özellikle tümör çevresindeki vazojenik ödemde belirgin yarar sağlar; buna karşılık travmatik beyin hasarında zararlı bulunmuştur ve kullanılmaz. Bu karşıtlık, alanın en önemli klinik tuzaklarındandır.

Bakteriyel menenjitte, özellikle pnömokok etkenli olgularda, ilk antibiyotik dozundan hemen önce ya da onunla birlikte verildiğinde işitme kaybı ve nörolojik sekel riskini azaltır. Antibiyotikten sonra başlanması yararı ortadan kaldırır; zamanlama belirleyicidir.

Krup tedavisinde tek doz uygulama etkilidir. Ameliyat sonrası bulantı ve kusmanın önlenmesinde, kemoterapiye bağlı kusmada ve bölgesel anestezi bloklarında etki süresini uzatan katkı olarak kullanılır.

Multipl miyelom ve lenfoma gibi hematolojik kanserlerde doğrudan hücre ölümü sağlayarak tedavi şemalarının parçasıdır. Astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı alevlenmelerinde, romatolojik hastalıklarda ve organ nakli sonrasında da kullanılır.

Ağır seyirli COVID-19'da oksijen gereksinimi olan hastalarda ölüm oranını azalttığı gösterilmiştir; oksijen gerektirmeyen hafif olgularda ise yarar sağlamaz, hatta zararlı olabilir. Bu ayrım, hasta seçiminin önemini gösterir.

Tanısal amaçla baskılama testinde Cushing sendromu araştırmasında kullanılır.

Yan etkileri, kullanım süresiyle artar: hiperglisemi, enfeksiyona yatkınlık, psikoz ve uykusuzluk gibi ruhsal değişiklikler, kas erimesi, osteoporoz, yara iyileşmesinde gecikme, avasküler nekroz ve katarakt başlıcalarıdır. Uzun süreli kullanımda ani kesilme adrenal yetmezlik doğurabileceğinden azaltarak bırakma gerekir.

Ayrıca gizli enfeksiyonları alevlendirebilir; tedavi öncesi tüberküloz ve strongiloidiyaz açısından değerlendirme, uygun olgularda önemlidir. Yüksek doz hızlı damar içi uygulamada geçici genital bölgede yanma hissi görülebilir; zararsız ancak hastayı ürkütücü bir etkidir.

Eş anlamlılar

• Deksametazon sodyum fosfat

İlgili terimler

• Kortikosteroid
• Glukokortikoid
• Prednizolon
• Metilprednizolon
• Hidrokortizon