Postoperatif analjezi
Postoperatif analjezi (İng. postoperative analgesia), ameliyat sonrası dönemde ağrının denetlenmesine yönelik tedavi yaklaşımıdır.
Etimoloji
Ameliyat sonrası dönemi belirten "postoperatif" nitelemesi ile ağrısızlık anlamındaki "analjezi" sözcüğünden oluşur.
Klinik bağlam
Yetersiz ağrı denetimi yalnızca konfor sorunu değildir. Ağrı, sempatik etkinliği artırarak taşikardi, hipertansiyon ve miyokard iskemisine; yüzeyel solunuma ve öksürememeye bağlı atelektazi ile pnömoniye; hareketsizliğe bağlı tromboembolizme; ayrıca deliryum ve kronik ağrıya zemin hazırlar. Bu nedenle ağrı yönetimi, iyileşmenin ayrılmaz bir bileşeni olarak ele alınır.[1]
Güncel yaklaşımın temeli çok yönlü analjezidir: farklı düzeneklere etki eden ilaçların ve tekniklerin birleştirilmesi. Böylece her ilacın dozu düşük tutulur, etkinlik artar ve yan etkiler azalır. Parasetamol ve steroid dışı antiinflamatuar ilaçlar temel bileşenlerdir; bunlara bölgesel teknikler, gabapentinoidler — seçilmiş hastalarda — , ketamin, deksametazon ve lidokain infüzyonu eklenebilir. Opioidler, bu yapının tamamlayıcısı olarak ve en düşük etkin dozda kullanılır.
Opioid kullanımının azaltılması, günümüzün öncelikli hedeflerindendir. Uzun süreli kullanım riski, ameliyat sonrası dönemde başlayabilir; bu nedenle taburculukta verilen miktarın sınırlandırılması, kullanım süresinin belirtilmesi ve artan ilacın güvenli biçimde imha edilmesinin anlatılması önerilir. Buna karşılık ağrının yetersiz tedavi edilmesi de zarar doğurur; amaç opioidden kaçınmak değil, gerektiği kadar kullanmaktır.
Bölgesel teknikler, birçok girişimde en etkili bileşendir. Periferik sinir bloğu ve fasiyal düzlem blokları, epidural analjezi ve yara infiltrasyonu kullanılır. Yaşlı hastalarda kalça kırığında uygulanan bloklar, opioid gereksinimini azaltarak deliryum riskini düşürür. Torakotomi ve büyük karın cerrahisinde epidural ya da paravertebral analjezi, solunum komplikasyonlarını azaltır.
Hasta kontrollü analjezi, hastanın kendi gereksinimine göre doz almasını sağlar ve tatmin düzeyini artırır. Güvenliği için doğru programlama, kilit süresi ve yalnızca hastanın düğmeye basması kuralı gerekir; yakınlarının ilaç vermesi ciddi solunum baskılanmasına yol açar.
Özel gruplarda yaklaşım değişir. Obstrüktif uyku apnesi bulunan hastalarda opioid ve sedatiflere duyarlılık artmıştır; solunum izlemi sıklaştırılmalı ve bölgesel teknikler öne çıkarılmalıdır. Böbrek yetmezliğinde morfin metabolitleri birikerek uzamış etki ve solunum baskılanması yapar; bu grupta alternatif ajanlar tercih edilir. Karaciğer yetmezliğinde parasetamol dozu sınırlandırılır. Kronik opioid kullanan hastalarda bazal gereksinim sürdürülmeli ve ek doz buna eklenmelidir; ilacın kesilmesi yoksunluk ve şiddetli ağrıya yol açar.
Steroid dışı antiinflamatuar ilaçlar; böbrek işlev bozukluğu, hipovolemi, kanama riski yüksek girişimler ve seçilmiş cerrahilerde dikkatle kullanılır.
Ağrının düzenli olarak ölçülmesi ve kaydedilmesi, tedavinin yönlendirilmesini sağlar. Ölçüm yalnızca dinlenimde değil, hareketle de yapılmalıdır; çünkü asıl hedef hastanın öksürebilmesi, derin soluk alabilmesi ve mobilize olabilmesidir. Yalnızca dinlenim ağrısına bakılması, yaygın ve yanıltıcı bir uygulamadır.
Hızlandırılmış iyileşme protokolleri, ağrı yönetimini beslenme, erken mobilizasyon, sıvı yönetimi ve bulantı denetimiyle birlikte ele alır; bu bütüncül yaklaşım, komplikasyonları ve hastanede kalış süresini azaltır.
Hastanın ameliyat öncesinde bilgilendirilmesi, beklentilerin gerçekçi biçimde belirlenmesi ve ağrının tümüyle yok edilmesinin değil, işlevselliği sağlayacak düzeyde denetlenmesinin hedeflendiğinin paylaşılması, uyumu artırır.
Eş anlamlılar
İlgili terimler
Kaynaklar
- ↑ Gropper MA ve ark. (ed.), Miller's Anesthesia, 9. baskı, 2020.